دستگاههاي موسيقي ايران*

موسيقي ايران داراي هفت دستگاه به شرح ذيل ميباشد

دستگاه ماهور:گام ماهور ظاهرامانند گام بزرگ است .در گوشه هاي چندي از اين دستگاه برخي نوتهاي گام بنوبت موردتاكيد قرار ميگيردكه تقريبا شناسه گوشه قرار ميگيردمانندخوارزمي ،خاوران داد......ولي دربرخي گوشه هاي ديگر گام تغيير ميپذردمانند عراق ،راك،شكسته ،دلكش .گوشه هاي مرادخاني ونصيرخاني بنظراقتباس ازنامهاي خاص ميايد.گوشه خوارزمي ازتتبعات اقاحسينقلي است .رنگ حربي وتسلسل راغالبا درپايان دستگاه ماهورمينواخته اند.مقام ماهور گرايش به نشاط داردوتاحدي بشاش است علينقي وزيري معتقدبودكه سروش رابايدبعدازعراق اجراكردكه گوشه براي راك اماده شودواشوراوند اوجي براي راك محسوب ميشود.ماهور داراي تاثيراحساس شجاعت ،شادي واميدواري است .
دستگاه چهارگاه :چهارگاه بسيار قديمي واصيل است وحركت وپيشرفت را ميرساندمبارك بادمخصوص جشنهاي عروسي در اين دستگاه است گوشه بدراز اضافات علينقي وزيري است وگوشه هاي (پرپرستوك )و(ساربانگ )ازروايات ايشان ازرديف قديم است .مهديقلي هدايت ذكرميكردكه اقاعلي اكبرفراهاني شبي شيطان رادرخواب ديد وموردعتاب واقع شدكه چرارنگ مرا نمي زني ،سپس ان رنگ را باواموخت .به روايت ميرزاعبداله ان رنگ قسمت مغلوب ازشهراشوب چهارگاه است كه بي مضراب با حركت انگشتان نواخته ميشود.
دستگاه راست پنجگاه:چهار مضراب،درامداول ودوم،زنگ شتر،زنگوله ،پروانه ،نغمه ،خسرواني ،روح افزا،نيريز،پنجگاه ،سپهر،عشاق ،زابل ،بيات عجم ،بحرنور،قرچه ،مبرقع وسپهر،نهيب ،عراق ،محير،اشوراوند،اصفهانك ،حزين،كرشمه ،طرز،ابوالچپ ،ليلي ومجنون ،نوروزعرب،نوروزصبا،نوروزخ ارا،نفيروفرنگ،راك هندي ،راك كشمير،راك عبداله ،حربي ،رنگ شهراشوب. علينقي وزيزي ذكركرده است كه گام راست پنجگاه همان گام ماهور است وچون سيمهاي زردتار رابجاي سل فاكوك ميكنندصداداري ساز عوض شده است وبرخي نوازندگان انرادستگاهي جدافرض كرده اند .اگرچه در راست پنجگاه گوشه هاي مهم هردستگاه خود نمائي ميكند و به ماهور فرود ميايد.بعضي از نوازندگان قديم نيزراست پنجگاه وماهوررايكي ميدانسته اند.
دستگاه نوا :چهار مضراب ،درامد اول ودوم وسوم ،كرشمه ،گردانيه ،نغمه ،بيات راجح ،حزين ،عشاق ،عراق ،نهفت ،عشيران ،نيشابورك ،مجلسي ،خجسته ،حسين ،ملك حسيني ،بوسليك ،نيريز،رهاوي ،مسيحي ،شاه ختايي ،تخت طاقديس ،نستاري . گام نوامشابهتي باگام شور داردودر اجراي قدمااين درامد اواز رادربم اجراميكرده اندوبطور كلي اوازي است با طمانينه ونصيحت اميز.از گوشه گوشت مدگري به سه گاه ميكندكه زياد دران نبايد توقف كردچون تداعي نوا ممكنست ازدست برود.ازرنگهاي معروف ان كه ازقديم معمول بوده نستاري است .تخت طاقديس يكي از اسامي سي لحن منسوب به باربداست كه به نام تخت طاقي شكل جواهر نشان خسروپرويز پادشاه ساساني ساخته بوده است .ولي در اينكه اهنگ ان تاچه حدي دستخوش تغيير گشته است اظهار نظر مشگل است .
دستگاه سه گاه :چهار مضراب ،در امد اول ودوم وسوم ،كرشمه ،مويه ،پيش زنگوله ،زنگوله ،زنگ شتر ،زابل ،زابل گبري ،بسته نگار،پنجه مويه ،آواز وفرود مويه ،حصار،خزان پس از حصار،معربد،مخالف ،حاجي حسني مغلوب ،نغمه مغلوب ،مويه ،رهاب ،مسيحي ،تخت طاقديس ،علينقي وزيري دوگوشه قطار ومدائن راهم اضافه كرده است كه بعد ازحصار مينواخته وپس ازان قطعه نهاوند رااجراكرده است هم اوذكر ميكندكه انچه در چهارگاه نواخته ميشود ميتوان با همان اسامي وروش ملدي در سه گاه نواخت ولي گام ان تفاوت داردودرواقع سه گاه رامصغرشده چهارگاه ميداند دستگاه سه گاه براي بيانت احساس غم واندوه مناسب است وتقريبا درهمه ممالك اسلامي بكار ميروددرقفقازنيز معمول است .
دستگاه همايون :چهارمضراب ،درامد ،كرشمه ،زنگ شتر ،موليان ،چكاوك ،بيداد،ني داود،باوي ،ابوالچپ ،راوندي ،مويه ،ليلي ومجنون ،طرز،نوروزعرب ،نوروز صبا ،نوروزخارا،نفيروفرنگ ،زابل ،بيات عجم ،بحر نور ،شهناز،دناسري وزنگوله ،عشاق ،شوشتري ،ميگلي ،مرودشتي ،بهبهاني ،منصوري ،زابل منصوري ،فرود به شوشتري ،بختياري ،فرودبه همايون ،جامه دران ،رنگ فرح ،رنگ شهراشوب . همايون داراي حالت باشكوه ونصيحت اميزاست .دراغازدستگاه كرشمه باحالت ضربي نواخته ميشود.در گوشه ليلي ومجنون اشعارنظامي در منظومه ليلي ومجنون خوانده ميشود
دستگاه شور:درامد،كرشمه ،رهاب ،اواز،نغمه ،زيركش سلمك ،مقدمه گلريز،محمد صادقخاني ،صفا،پنجه كردي ،چهارمضراب ،مقدمه بزرگ ،دوبيتي ،خارا،قجر،اذربايجاني ،ملانازي ،حزين ،غزال ،شوربالا،درامد،اواز،گريلي ،رضوي ،جوادخاني ،قجر،شهناز ،قرچه ،عقده گشا ،كوچك وبزرگ ،حسيني ،اوج حسيني ،فرود مثنوي ،بيات كرد،راح وروح ،گريلي شستي ،ضرب اصول ،شهر اشوب . نام راح وروح رادر نامهاي سي لحن باربد نوازنده عهد خسرو پرويزذكر كرده اندولي مشابهت اهنگي اين گوشه باانچه درشورنواخته ميشودروشن نيست .گوشه محمد صادقخاني باحتمال قوي از محمد صادقخان سرورالملك است .دستگاه شور سابقه بسيارقديمي داردوبيشتر موسيقي محلي وانچه در ايلات نواخته وخوانده ميشود جزاين دستگاه محسوب ميشود.