هدف خداوند از آفرينش انسان و هستي چيست؟
اين سؤال سابقة ديرينهاي داشته و مانند برخي از مسائل فقهي، براي همگان مطرح است. غالب مردم مايلند بفهمند كه هدف از آفرينش هستي چه بوده است؟ و پيش از بيان پاسخ تفصيلي لازم است به يك نكته اشاره شود و آن اينكه، پاسخ اين سؤال در گرو تفكيك بين دو اصل است:
1. «فاعل = خدا» از آنجا كه خدا موجود كامل و بينيازي است، كوچكترين غرضي كه رفع حاجت از او كند، نداشته است.
2. «فعل = كارهاي خدا»، پيراسته از عبث و لغو بوده و حتماً داراي هدفي است. و اين غايت مربوط به خود فعل است نه به فاعل.
به عبارت كوتاهتر، «فاعل» فاقد «غايت (هدف) است و «فعل» داراي «غايت». تفاوت ميان اين دو جمله، بسيار وسيع است و عدم تفكيك ميان اين دو، پديد آورندة مسائلي از اين قبيل است.
توضيح اينكه:
كساني كه اين سؤال را مطرح ميكنند، فاعليت خدا را مانند فاعليت مخلوق پنداشتهاند، زيرا همان طور كه انسان، دست به كاري نميزند مگر به خاطر كمبودي كه در خود احساس ميكند و در رفع آن ميكوشد، به گمان اينان، خدايي كه كمال مطلق است و كوچكترين كمبودي در او وجود ندارد، نيز بايد در اين خلقت غرض داشته باشد، چرا كه فقدان غرض، دليل «عبث» بودن است.
در بحث شناخت صفات خداوند، بزرگترين سد و مانع همين مقايسه نادر است، لذا اصل اولي در اين بحث آن است كه ما بدانيم خداوند در هيچ چيزي به ما شباهت ندارد. ما موجودي هستيم از هر نظر محدود. و به همين دليل تمام تلاشهايمان براي رفع كمبودهايمان است. درس ميخوانيم، تا باسواد شويم و كمبود علممان از بين برود، و دنبال كسب و كار ميرويم تا با فقر مبارزه كنيم، لشگر و نيرو تهيه ميكنيم تا كمبود قدرتمان را در برابر حريف جبران كنيم، حتي در مسائل معنوي و تهذيب نفس و سير مقامات روحاني، باز تلاش در جهت رفع كمبودهاست.
ولي آيا آن وجودي كه از هر نظر بينهايت است، علم و قدرت و نيروهايش بيانتها، و از هيچ نظر كمبودي ندارد. معقول است كاري براي رفع كمبودش انجام دهد؟
از اين تحليل روشن به اينجا ميرسيم كه از يك سو آفرينش بيهدف نيست و از سوي ديگر اين هدف به آفريدگار باز نميگردد، در اينجا به آساني ميتوان نتيجه گرفت كه هدف حتماً و بدون شك چيزي مربوط به خود مخلوقات است. پس اگر در اينجا ميان «غرض فاعل» و «غرض فعل» تفكيك قائل شويم، قهراً مشكل خود به خود حل خواهد شد. و لذا چنين ميگوييم: از آنجا كه فاعل، غني مطلق و كمال محض است، هيچ نوع كمبود و نقصي در او راه ندارد، نميتوان براي او غرض و غايتي انديشيد. غرض براي فاعل، از آنجا كه قبلاً نيز متذكر شديم از مسئلة مقايسه سرچشمه ميگيرد. و اگر علماي كلام ميگويند: «افعال خدا معلل به اغراض نيست» مقصود صحيح از آن اين است كه بگوييم: غرض و غايتي كه به ذات خدا بازميگردد در آنها وجود ندارد، زيرا او كمال مطلق است؛ هيچ گونه كمبود و نقيصهاي در او راه ندارد تا درصدد رفع آن كمبود برآيد.
ولي اينكه ميگوييم؛ براي آفريدگار جهان، هدف و غرضي نيست، غير از آن است كه بگوييم آفرينش هدف دارد و هدفدار بودن فعل، آن را از عبث و لغو بودن خارج سازد. هدف از آفرينش اين است كه هر موجودي را به كمال شايسته آن برساند، بدون آنكه در اين كار، نتيجهاي براي ذات پاك او وجود داشته باشد.
آفرينش نوعي احسان و فيض از جانب خدا، نسبت به موجودات «ممكن» است؛ يعني آنچه كه امكان خلق شدن دارد، و ميباشد و خداوند به خلقت آن بخل نورزيده و دريغ نميكند. چنين آفرينشي «حسن ذاتي» داشته و اقدام به چنين فعلي كه ذاتاً پسنديده است، جز اين كه خود فعل زيبا باشد، به چيزي ديگر نياز ندارد. زيرا نشانة جود و فضل اوست. به عبارت ديگر: خداوند متعال همان طور كه «واجب بالذات» است. «واجب من جميع الجهات» نيز هست، از اين رو محال است كه موجودي قابليت وجود پيدا كند و از ناحية او به وي افاضه وجود نشود. هر موجودي كه بالقوه امكان خلقت دارد، پهنة هستي قابليت و شايستگي برخورداري از فضيلت وجود را داشته و با لسان حال درخواست وجود طلب كمال ميكند. آفرينش جهان يك نوع پاسخگويي به اين امكان و استعدادهاي طبيعي و ذاتي اشيا بوده و در حقيقت به كمال رساندن آنها است.
او با آفرينش، وسايل كمال هر موجودي را در اختيار وي ميگذارد و ارادة حكيمانهاش بر اين تعلق گرفته است كه موجودات بيجان به صورت طبيعي و جبري به كمال خود برسند، در حالي كه ارادة حكيمانه او دربارة موجودي مثل انسان بر اين تعلق گرفته است كه از طريق اختيار و آزادي كمالاتي را كسب كند.
نفي هدف براي آفريدگار، غير از آن است كه آفرينش «عبث» و لغو باشد. و يكي از نقاط افتراق مكتب مادي و الهي همينجاست.
فلسفة مادي براي موجودات جهان و انسان، هدف و غرضي نميانديشد. اگر از يك فيلسوف مادي سؤال شود كه جهان هستي براي چه هدف و غرضي پديد آمده است؟ در برابر اين پرسش عاجز و ناتوان است، زيرا جهان آفرينش را در ماده و پديدههاي مادي محصور ساخته است و به خداوند و جهان ديگر اعتقاد ندارد و در اين صورت هر چه در چهارديواري جهان ماده به گردش ميپردازد و هر چه در پديدههاي مادي به مطالعه و بررسي ميپردازد، تا بتواند در اين محيط براي آفرينش آنها مخصوصاً انسان هدفي جستوجو كند، جز با حيرت و بهت و سرگرداني و احياناً سلب و نفي، با چيزي روبهرو نميگردد. لذا در نهايت پاسخ ميدهد كه در آفرينش هستي هيچ هدف و غرضي در كار نيست.
در حالي كه شخص الهي در اين مورد براي خلقت جهان آفرينش انسان كه فعل خداوند است، غايت و غرض ميانديشد كه نتيجة آن به تكتك موجودات جهان بازميگردد. از اين رو الهيون، با قلب مطمئن و پيشاني باز و چهرة روشن براي تمام تحولات و حركتهاي زميني و كيهاني غرض ميانديشد، زيرا كه فعل خدا (نه ذات) او داراي هدف و غرضي است. قرآن ميفرمايد:
«أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ» آيا گمان ميكنيد كه شما را بيهوده (و بدون هدف و غرض) آفريدهايم و شما به سوي ما بازنميگرديد.[1]
با توجّه به اين مقدمه بايد ديد، غرض از آفرينش چيست؟ غرضي كه ماية تكميل آفريدگار نباشد، ولي در عين حال فعل او را از عبث و لغو بودن خارج سازد.
هدف از آفرينش اين است كه هر موجودي را به كمال شايسته آن برساند، بدون آنكه در اين كار، نتيجهاي براي ذات پاك او وجود داشته باشد.
اساساً اصل آفرينش يك گام تكاملي عظيم است، يعني، چيزي را از عدم به وجود آوردن و از نيست هست كردن و از صفر به مرحلة عدد رساندن است. بعد از اين گام تكاملي عظيم مراحل ديگر تكامل شروع ميشود: و تمام برنامههاي ديني و الهي در همين مسير است.
ممكن است اين سؤال مطرح شود كه، اگر هدف از آفرينش انسان به تكامل رساندن اوست، ولي جاي اين سؤال باقي است كه: هدف از اين تكامل چيست؟ سؤال با اين جمله روشن ميشود كه تكامل، هدف نهايي و يا به تعبير ديگر «غاية الغايت» است. توضيح اينكه: اگر از محصلي سؤال كنيم براي چه درس ميخواني؟ ميگويد: براي اينكه به دانشگاه راه يابم، باز اگر سؤال كنيم دانشگاه را براي چه ميخواني؟ ميگويد: براي اينكه فيالمثل دكتر يا مهندس ... و غيره شوم. ميگوييم: مدرك دكترا و مهندسي را براي چه ميخواهي؟ ميگويد: براي اينكه فعاليت مثبتي كنم و درآمد خوبي داشته باشم. باز ميگوييم: درآمد خود را براي چه ميخواهي؟ ميگويد: براي اينكه زندگي آبرومند و مرفهي داشته باشيم.
سرانجام ميپرسيم زندگي مرفه و آبرومند براي چه ميخواهي؟ در اينجا ميبينيم لحن سخن او عوض ميشود و ميگويد: خوب، براي اينكه زندگي مرفه و آبرومندي داشته باشم، يعني همان پاسخ سابق را تكرار ميكند. اين دليل بر آن است كه او به پاسخ نهايي، و به اصطلاح به «غاية الغايت» كار خويش رسيده كه ماوراي آن پاسخ ديگري نيست، و هدف نهايي او را تشكيل ميدهد. در زندگي معنوي نيز همين طور است. وقتي گفته ميشود آمدن انبياء و نزول كتب آسماني و تكاليف و برنامههاي تربيتي براي چيست؟ ميگوييم: براي تكامل انساني و قرب به خدا، و اگر سؤال كنند تكامل و قرب پروردگار براي چه منظوري است؟ ميگوييم: «براي قرب به پروردگار» يعني اين هدف نهايي است و به تعبير ديگر ما همه چيز را براي تكامل و قرب به خدا ميخواهيم امّا قرب به خدا براي خودش (يعني براي قرب به پروردگار).
مستندات موجود است .
