راهنمای بازارهای مالی ( 3 )
شاخصهای بورس تهران
1- تعریف و ماهیت
زمانی که یک سرمایهگذار، محقق، دستاندرکار یا هر علاقمند به بازار اوراق بهادار تمایل به بررسی روند قیمت یا بازدهی سهام یک شرکت مشخص را داشته باشد به راحتی و با دستیابی به قیمت سهام و سود شرکت مورد نظر، قادر به انجام بررسی مزبور خواهد بود. اما انجام این بررسی برای تمامی یا گروهی از شرکتها تنها با بررسی قیمت تکتک آنها امکانپذیر نیست و نیاز به استفاده از نماگری دارد که وضعیت عمومی قیمت یا بازدهی در میان شرکتهای مورد بررسی را نشان میدهد. شاخصها نماگرهایی هستند که وظیفة عیانساختن شرایط عمومی قیمت یا بازدهی در میان تمام یا گروهی از شرکتهای پذیرفته شده در بورس را بر عهده گرفتهاند. از این رو میتوان شاخص را نماگری نامید که نشاندهندة سطح عمومی پارامتری مشخص (به طور معمول قیمت یا بازدهی) در میان گروهی از متغیرهای مورد بررسی (تمام یا گروهی از شرکتها) است. بنابراین شاخص کل قیمت نماگری است که سطح عمومی قیمت کل شرکتهای پذیرفته شده در بورس را نشان میدهد. به همین ترتیب شاخص بازدهی (قیمت و بازدة نقدی) نیز نشاندهندة سطح عمومی بازدهی کل شرکتهای پذیرفته در بازار اوراق بهادار است.
2- طبقهبندی
تقسیم و طبقهبندی شاخصها با توجه به تعریف آنها قابل درک است. مطابق تعریف، شاخص نماگری است که سطح عمومی پارامتری مشخص (معمولاً قیمت یا بازدهی) در میان گروهی از متغیرها (تمام یا گروهی از شرکتها) را نشان میدهد. از این رو شاخص با توجه به پارامتر مورد بررسی به شاخص قیمت و شاخص بازدهی تقسیم میشود. در بورس تهران شاخص قیمت با نام [2]tepix و شاخص بازدهی یا همان شاخص قیمت و بازده نقدی نیز با نام [3]tedpix شناخته میشوند که هر یک به ترتیب نشانگر سطح عمومی قیمت و بازدهی کل بازار سهام تهران هستند.
از سوی دیگر، شاخصها با توجه به متغیرهای مورد بررسی نیز تفکیکپذیرند. شاخص کل تمامی شرکتهای بورس را دربرمیگیرد، شاخص صنعت شرکتهای تولیدی و شاخص مالی شرکتهای گروه خدمات مالی و سرمایهگذاری را شامل میشود. به همین ترتیب، صنایع مختلف نیز هر یک شاخصهای خود را دارند؛ شاخص استخراج کانههای فلزی، شاخص ساخت منسوجات و شاخص سیمان، آهک و گچ مثالهایی از این دست هستند که هر یک سطح عمومی قیمت شرکتهای فعال در آن صنعت را نشان میدهند.
3- کاربرد و تفسیر
تعریف شاخص نشان میدهد که کاربرد آن نشاندادن سطح عمومی قیمت یا بازدهی کل در میان تمام یا گروهی از شرکتهای پذیرفته شده در بورس است. به بیان دیگر، شاخص شرایط عمومی شرکتهای مورد بررسی را نشان میدهد و معیاری برای سنجش وضعیت کلی بازار اوراق بهادار یا وضعیت بخش یا صنعت خاصی در این بازار است. برای مثال، شاخص کل قیمت نشان میدهد که سطح عمومی قیمت شرکتهای بورس در چه وضعیتی قرار دارد. توجه به این نکته ضروری است که شاخصها سطح قیمت را در مقایسه با تاریخ مشخصی که تاریخ مبداء نام دارد نشان میدهند. به عبارت دیگر سطح شاخصها نسبت به تاریخ مبداء یا همان زمان آغاز محاسبة شاخص سنجیده میشود. به طور معمول، میزان شاخصها در تاریخ مبداء 100 در نظر گرفته میشود. بنابراین، اگر عدد شاخص یک سال پس از آغاز محاسبه یا همان تاریخ مبداء برابر 200 شود، این امر نشان میدهد که سطح عمومی قیمت سهام نسبت به تاریخ مبداء 2 برابر شده است. بنابراین و به طور کلی در تفسیر شاخص تغییرات اهمیت بیشتری از میزان مطلق آن دارند. اگر میزان مطلق شاخص کل قیمت 12000 اعلام شود، این عدد به تنهایی قابل تفسیر نخواهد بود اما اگر مشخص شود که مقدار شاخص در ماه گذشته 10000 و در تاریخ مبداء 100 بوده، محقق درمییابد که سطح عمومی قیمت سهام شرکتها از ماه گذشته 20 درصد و از تاریخ مبداء 11900 درصد افزایش یافته است. این نکته نیز حائز اهمیت است که شاخص سطح عمومی قیمتها یا بازدهی را نشان میدهد و کاهش یا افزایش آن لزوماً بیانگر صعود یا نزول تمامی شرکتها نیست و چه بسا بخشی از شرکتها با افزایش قیمت همراه باشند اما نزول قیمت تعداد بیشتری از شرکتها یا شرکتهایی با حجم بیشتر، سطح عمومی قیمتها و در نتیجه میزان شاخص را کاهش دهد.
4- شیوة محاسبه
روش محاسبة شاخص فارغ از ظرایف و دقایقش، ماهیتی ساده و روشن دارد و از تقسیم ارزش جاری بازار سهام در هر لحظه بر ارزش جاری بازار سهام در تاریخ مبداء ضرب در صد بدست میآید.
ارزش جاری بازار سهام در زمان محاسبه
100 × = مقدار شاخص کل
ارزش جاری بازار سهام در تاریخ مبداء
ارزش جاری هر شرکت از ضرب تعداد سهام هر شرکت در قیمت سهام آن بدست میآید و ارزش جاری بازار نیز از جمع ارزش جاری شرکتهای پذیرفته شده حاصل میشود. بدیهی است در مورد شاخص قیمت صنایع، ارزش جاری هر صنعت در نظر گرفته خواهد شد. بنابراین با افزایش و کاهش ارزش جاری بازار سهام میزان شاخص نیز صعود یا نزول میکند. البته برای عدم تأثیر شاخص از تغییرات تعداد سهام منتشرة شرکتها در فرآیند افزایش سرمایه تعدیلاتی صورت میگیرد که چگونگی آن در متون تخصصی برای علاقمندان توضیح داده شده است.
