نسخه ای برای اشنایی با گیاهان دارویی

نسخه ای برای آشنایی با گیاهان داروییدانه، برگ، ریشه، عصاره و پوست درختان و انواع گیاهان موجود در طبیعت، اولین ترکیباتی بود که آدمی از بدو تولد به جای قرص و دیگر داروهای شیمیایی از آن برای درمان بیماری ها بهره گرفته است.http://www.senatorha.com/forum/image...010/08/202.jpgدانه، برگ، ریشه، عصاره و پوست درختان و انواع گیاهان موجود در طبیعت، اولین ترکیباتی بود که آدمی از بدو تولد به جای قرص و دیگر داروهای شیمیایی از آن برای درمان بیماری ها بهره گرفته است. این ترکیبات اگرچه جنبه تغذیه ای نیز داشت ولی به سبب درمان و تسکین درد، باعث حفظ بقای انسان می شد.
حال چندین هزار سال از نسل های اولیه درمان با داروهای گیاهی می گذرد ولی هنوز عطر عطاری ها از کوچه و بازار شهر به مشام می رسد.
هنوز قدیمی ترین گیاهان دارویی در بازارچه های سنتی یافت می شود و عطاران با اتکاء به همان داورها، درمان بسیاری از دردها را ترجیح می دهند.
اما باید دانست که گرچه گرایش به استفاده از چنین رستنی هایی طی چند دهه اخیر رواج بیشتری پیدا کرده ولی عوارض ناشناخته آن، تهدیدی جدی برای مصرف خودسرانه و بیش از حد مجاز آنها محسوب می شود.


● تاریخچه گیاهان دارویی
بررسی تاریخچه گیاهان دارویی نشان داده است که تمدن های مختلف هر کدام خواص متفاوتی برای داروهای گیاهی تعریف کرده اند و حتی برخی از یافته های آنها نقطه اشتراک نیز داشته است.
مصری ها و چینی های باستان، یافته های خود را بر کاغذ پاپیروس می نوشتند و پس از آن حکیم ابوعلی سینا تجربیات خود و اطلاعات به دست آورده از دیگران را در قالب کتاب قانون به رشته تحریر درآورد و در دسترس دیگران قرار داد.
تنوع و گستردگی خواص گیاهان دارویی فعلی چنان است که حتی برخی از آنها به دلیل خاصیت سمی شان مورد مطالعه قرار گرفته اند. بطوری که دسته ای از گیاهان به عنوان سم فلج کننده و یا کشنده برای آلوده کردن نیزه در جنگ ها استفاده می شد.


● تفاوت در سرعت اثربخشی
با گسترش و کشف هر چه بیشتر گونه های جدید گیاهان دارویی، سالیانه افراد زیادی به استفاده از این منابع روی می آورند زیرا معتقدند گیاهان دارویی فاقد هرگونه عوارض جانبی است. این مسئله به گونه ای رواج پیدا کرده که روزانه در کنار داروهای شیمیایی، داروهای گیاهی متنوعی در کارخانجات ساخته و توزیع می شود.
دکتر شمس علی رضازاده، رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی، همواره تفاوت بارزی را بین داروهای گیاهی و شیمیایی قائل شده و می گوید: گیاهان دارویی به لحاظ آن که از جنس طبیعت بوده و انطباق و همخوانی بیشتری با بدن انسان دارند، کاربردهای وسیعی در طبابت داشته و دارد تا جایی که علم گیاهان دارویی در دانشگاه ها تدریس شده و دانشمندان بسیاری در حال کشفیات جدیدی در رابطه با آن هستند.
آنچه تفاوت بارز داروهای شیمیایی و گیاهی را نشانگر می شود، مدت زمان مصرف، نحوه استفاده، غلظت دارو و عوارض جانبی آن است.
از آنجا که غلظت مواد مؤثر در داروهای گیاهی کمتر بوده بنابراین واضح است که اثرات آن با شدت کمتر و در فاصله زمانی بیشتری روی خواهد داد. نکته دیگر آن که، اگرچه گیاهان دارویی در درمان برخی بیماری ها مؤثر به شمار می آید ولی در کنترل بیماری های حاد از جمله افزایش فشار خون کاربردی ندارد زیرا دارو در فاصله زمانی کوتاه تأثیر دارد.
دکتر رضازاده در ادامه می افزاید: لازم است برای درمان بیماری های حاد مانند افزایش میزان چربی یا فشار خون و مشکلات قلبی در مرحله اول داروهای شیمیایی که پزشک تجویز کرده است، مصرف شود و پس از دوره کامل درمان، تحت نظر پزشک و با تجویز وی داروهای گیاهی به عنوان درمان مکمل و نه درمان اصلی به کار گرفته شود.
این در حالی است که اختلالات دستگاه گوارش، اسهال، یبوست، بیماری های پوستی، اگزما و مشکلات روحی و عصبی که هنوز به مرحله حاد و شدید نرسیده قابل درمان با استفاده از داروهای گیاهی است.


● عوارض جانبی ناخواسته
اغلب گیاهان دارویی حاوی ترکیبات متنوع از جمله مواد لعاب دهنده، تانین، پلی ساکاریدها و بسیاری ترکیبات ناشناخته اند که اثرات مختلفی بر بدن انسان دارد.
از سوی دیگر تغلیظ مواد مؤثر در فرآیند تبدیل گیاهان دارویی به داروهای گیاهی ممکن است فرآیندهای ناخواسته ای را در دارو موجب شود که علاوه بر تأثیر بر میزان اثربخشی، عوارض جانبی هم به دنبال داشته باشد.
چهل سکه، نوعی گیاهی دارویی است که برای درمان آلزایمر مفید شناخته شده و گردش ضعیف خون را بخصوص در پاها تسریع می کند. بررسی های گوناگونی نشان داده است این گیاه به وسیله اتساع عروق خونی و افزایش میزان گردش خون مانع از تجمع پلاکت های خونی شده و در نتیجه اثرات برخی داروهای شیمیایی رقیق کننده خون مانند وارفارین را افزایش می دهد.
سنبل کوهی نیز از دیگر گل های با خواص دارویی است که قرن هاست به عنوان داروی اختلالات خواب شناخته شده است.
اگرچه داروهای گیاهی به واسطه ویژگی طبیعی بودن شان بی خطر به نظر می رسند ولی به دلایل مختلفی از جمله ناشناخته ماندن میزان مجاز مصرف، طبقه بندی نادرست و آزمایشات ناکافی در رابطه با عوارض جانبی آنها، ممکن است سلامتی انسان را به خطر بیندازد.
تحقیقات حاکی از آن است که مصرف بیش از اندازه از انواع گیاهان، پوست را در برابر اشعه ماوراء بنفش خورشید حساس کرده و ممکن است واکنش های آلرژیک را به دنبال داشته باشد.
ناراحتی های گوارشی، خستگی، بی خوابی، مسمومیت کبدی نیز از دیگر عوارضی است که به دنبال مصرف خودسرانه و بی رویه این قبیل گیاهان بروز پیدا می کند.
مثلاً مصرف بیش از اندازه سیر، زنجبیل، گیاه چهل سکه و یا گل مینا، خطر خونریزی را به چندین برابر افزایش می دهد.
به گفته دکتر رضازاده، برخی از انواع گیاهان حاوی فلزات سنگینی مانند جیوه و کادمیوم است که مصرف خودسرانه آنها در طولانی مدت عوارض جبران ناپذیری به دنبال خواهد داشت، بنابراین مصرف بموقع و براساس تجویز پزشک بهترین راه بهره گیری از خواص مفید گیاهان دارویی است.
بروز تداخل دارویی
در حال حاضر اقلام زیادی از گیاهان و داروهای گیاهی در ایران وجود دارد که ممکن است مکانیزم اثر آنها ناشناخته و یا دارای مکانیزمی شبیه به داروهای شیمیایی باشد. اما آنچه مهم شمرده می شود آن است که در برخی موارد حتی گیاهان نیز با برخی داروهای مورد استفاده تداخل پیدا کرده و سلامت جسمانی را به خطر می اندازد.
مطالعات کلینیکی نشان داده است برخی از گیاهان دارویی با انواعی از داروهای مصرفی مانند داروهای رقیق کننده خون، قرص های جلوگیری از بارداری، داروهای تجویزشده در اختلالات تنفسی، آسم و داروهای ضدافسردگی تداخل پیدا کرده و ممکن است اثربخشی آنها را کاهش داده و یا منجر به پیدایش عوارض جانبی شود.
دکتر شاهین آخوندزاده، معاون پژوهشی دانشکده علوم پزشکی ایران نیز می گوید: گیاهان دارویی اگرچه مزایای فراوانی دارند ولی همواره احتیاط هنگام مصرف لازم است و توصیه می شود در صورت استفاده از آن، حتماً تحت نظر پزشک بوده تا عوارض و تداخلی با داروی شیمیایی در حال مصرف نداشته باشد.
گاهی اوقات استفاده از یک نوع گیاه یا میوه با خواص دارویی حین مصرف داروهای شیمیایی مهم شمرده نشود درحالی که ممکن است عوارض بیشماری به دنبال داشته باشد.
به عنوان مثال آب گریپ فروت حداقل با ۸۰ نوع دارو تداخل ایجاد می کند و بر جذب و متابولیزه شدن بسیاری داروها تأثیر می گذارد. از سوی دیگر مصرف آب گریپ فروت با داروهای تجویز شده برای بیماری های قلبی و کاهش فشار خون تداخل ایجاد کرده و منجر به پیدایش عوارضی جدید می شود.
وی در ادامه می افزاید: اگرچه بسیاری گیاهان دارویی برای بیماری هایی مانند افزایش چربی و قند خون پیشنهاد می شود ولی باید دانست که این قبیل فرآورده ها در درجه اول تحت نظر پزشک و در درجه دوم به عنوان داروی مکمل پس از مصرف داروی شیمیایی به کار برده شود زیرا بسیاری از داروهای خوراکی و حتی انسولین که برای بیماری دیابت تجویز می شوند با اغلب گیاهان دارویی تداخل داشته و خطرناک است.


● عوارض داروهای با منشأ گیاهی
در حال حاضر، داروهای موجود در بازار به سه دسته کلی تقسیم بندی می شود. دسته اول مکمل های دارویی است که بدون نسخه پزشک قابل تهیه است اما مصرف آن در کنار دیگر داروها ممکن است عوارضی به دنبال داشته باشد.
دسته دوم، داروهایی است که بدون نسخه پزشک قابل تهیه بوده و عوارض چندانی به دنبال ندارد. دسته سوم ترکیباتی که فروش آن تنها با دستور پزشک مجاز است.
هر سه دسته داروی موجود در بازار ممکن است شیمیایی یا گیاهی باشد اما نکته مهم آن است که هیچکدام از آنها تفاوت عمده ای با یکدیگر ندارند.
در حال حاضر تصور غلطی که وجود دارد آن است که داروهای با منشأ گیاهی، عوارض کمتری داشته و کم خطرترند درحالی که این تصور درست نیست و هر دارویی حتی با منشأ گیاهی علاوه بر منافع، عوارضی نیز دارد.
به گفته دکتر آخوندزاده، اگرچه در حال حاضر چندین دارو با منشأ گیاهی برای درمان آلزایمر تجویز می شود ولی این بدان علت نیست که مصرف آن بدون نسخه پزشک مجاز است و عوارضی نخواهد داشت.
دکتر امیرحسین جمشیدی، دکترای گیاهان دارویی در این رابطه می افزاید: از آنجا که مصرف داروهای گیاهی خطر تداخل با جذب برخی مواد غذایی دارد، لذا لازم است قبل از آغاز مصرف با پزشک در رابطه با عوارض آن و نحوه مصرف مشورت شود.
نکته قابل توجه دیگر آن که، داروهای گیاهی نیز باید از مراکز فروش معتبر و یا عطاری هایی که مجوز پخش داشته اند، تهیه شود. همچنین به تاریخ مصرف، عوارض جانبی و نحوه مصرف نوشته شده روی دارو توجه شود.
به گفته دکتر آخوندزاده، مصرف برخی داروهای گیاهی غیراستاندارد، نه تنها بدن را با کمبود ویتامین ها و املاح روبه رو می کند بلکه با تأثیر بر برخی انتقال دهنده های شیمیایی در مغز مانند کته کولامین ها، ممکن است باعث افسردگی شدید شود. لذا داروهایی که حتی در برخی رسانه ها تبلیغ می شوند ولی مورد تأیید وزارت بهداشت نیستند، نباید مورد استفاده قرار گیرند.این در حالی است که گاهی اوقات مصرف برخی داروهای گیاهی لازم است همراه با کنترل قندخون و یا دیگر فاکتورهای خونی باشند بنابراین مراجعه منظم به پزشک و مشورت با او، بسیاری عوارض ناگوار را به حداقل می رساند.


● احتیاط مهمترین شرط مصرف
نعنا، آویشن، زردچوبه و فلفل جزو گیاهان دارویی هستند که در رژیم غذایی مورد استفاده قرار می گیرند و تجربه نشان داده است که عارضه ای ندارند. اما با این حال گیاهانی وجود دارند که نه تنها شناخت کافی از آنها نیست بلکه تجربه ای در رابطه با مصرف طولانی مدت آن کسب نشده است بنابراین احتیاط اولین شرط لازم هنگام استفاده از چنین ترکیباتی است تا از تشدید یکسری بیماری های زمینه ای نیز پیشگیری شود.
دکتر رضازاده، سن را عامل مؤثری در رابطه با عوارض داروهای گیاهی می داند و می گوید: از آنجا که سیستم ایمنی بدن کودکان تا قبل از دوسالگی هنوز کامل نشده است، استفاده از داروهای گیاهی و یا گیاهان با خواص دارویی عوارض وخیمی به دنبال دارد بنابراین مصرف چنین ترکیباتی در کمتر از دو سالگی توصیه نمی شود. این مسئله در رابطه با افراد کهنسال نیز صادق است بطوری که به علت تضعیف سیستم ایمنی در چنین سن و سالی، افراد را نسبت به عوارض حساس تر می کند.زنان باردار نیز سومین گروه در معرض خطر محسوب می شوند که به دلیل فعال بودن سیستم تولید مثل، نسبت به فرآورده های دارویی واکنش نشان داده و خود را دچار مشکلاتی می کنند. همچنین ترکیبات دارویی موجود در گیاهان یا فرآورده های گیاهی از طریق شیر مادر به کودک منتقل شده و ممکن است عوارضی در شیرخوار به دنبال داشته باشد.تهوع، سرگیجه، کهیر و اختلالات گوارشی مهمترین علائم حساسیت به داروهای گیاهی و یا گیاهان دارویی است و در این شرایط مراجعه به پزشک ضروری است.