ديوان شمس

نی سیم و نه زر نه مال خواهیم

از لطف تو پر و بال خواهیم


نی حاکمی و نه حکم خواهیم

بر حکم تو احتمال خواهیم


ای عمر عزیز عمر ما باش

نی هفته نه مه نه سال خواهیم


ما بدر نی ایم و از پی بدر

خود را چو قد هلال خواهیم


از بهر مطالعه خیالت

خود را به کم از خیال خواهیم


چون دلو مسافران چاهیم

کان یوسف خوش خصال خواهیم


چون آینه نقش خود زدایم

چون عکس چنان جمال خواهیم


چون چشم نظر کند بجز تو

جان را ز تو گوشمال خواهیم


خاموش ز قال چند لافی

چون حال آمد چه قال خواهیم

ما زنده به نور کبریاییم

بیگانه و سخت آشناییم


نفس است چو گرگ لیک در سر

بر یوسف مصر برفزاییم


مه توبه کند ز خویش بینی

گر ما رخ خود به مه نماییم


درسوزد پر و بال خورشید

چون ما پر و بال برگشاییم


این هیکل آدم است روپوش

ما قبله جمله سجده‌هاییم


آن دم بنگر مبین تو آدم

تا جانت به لطف دررباییم


ابلیس نظر جدا جدا داشت

پنداشت که ما ز حق جداییم


شمس تبریز خود بهانه‌ست

ماییم به حسن لطف ماییم


با خلق بگو برای روپوش

کو شاه کریم و ما گداییم


ما را چه ز شاهی و گدایی

شادیم که شاه را سزاییم


محویم به حسن شمس تبریز

در محو نه او بود نه ماییم

امروز نیم ملول شادم

غم را همه طاق برنهادم


بر سبلت هر کجا ملولی است

گر میر من است و اوستادم


امروز میان به عیش بستم

روبند ز روی مه گشادم


امروز ظریفم و لطیفم

گویی که مگر ز لطف زادم


یاری که نداد بوسه از ناز

او بوسه بجست و من ندادم


من دوش عجب چه خواب دیدم

کامروز عظیم بامرادم


گفتی تو که رو که پادشاهی

آری که خوش و خجسته بادم


بی‌ساقی و بی‌شراب مستم

بی‌تخت و کلاه کیقبادم


در من ز کجا رسد گمان‌ها

سبحان الله کجا فتادم

من جز احد صمد نخواهم

من جز ملک ابد نخواهم


جز رحمت او نبایدم نقل

جز باده که او دهد نخواهم


اندیشه عیش بی‌حضورش

ترسم که بدو رسد نخواهم


بی‌او ز برای عشرت من

خورشید سبو کشد نخواهم


من مایه باده‌ام چو انگور

جز ضربت و جز لگد نخواهم


از لذت زخم‌هاش جانم

یک ساعت اگر رهد نخواهم


وقت است که جان شویم خالص

کاین زحمت کالبد نخواهم


احمد گوید برای روپوش

از احمد جز احد نخواهم


مجموع همه است شمس تبریز

حق است که من عدد نخواهم

ما آب دریم ما چه دانیم

چه شور و شریم ما چه دانیم


هر دم ز شراب بی‌نشانی

خود مستتریم ما چه دانیم


تا گوهر حسن تو بدیدیم

رخ همچو زریم ما چه دانیم


تا عشق تو پای ما گرفته‌ست

بی‌پا و سریم ما چه دانیم


خشک و تر ما همه تویی تو

خوش خشک و تریم ما چه دانیم


سرحلقه زلف تو گرفتیم

خوش می شمریم ما چه دانیم


گر زیر و زبر شود دو عالم

زیر و زبریم ما چه دانیم


گر سبزه و باغ خشک گردد

ما از تو چریم ما چه دانیم


گلزار اگر همه بریزد

گل از تو بریم ما چه دانیم


گر چرخ هزار مه نماید

در تو نگریم ما چه دانیم


گر زانک شکر جهان بگیرد

ما باده خوریم ما چه دانیم


شمس تبریز ز آفتابت

همچون قمریم ما چه دانیم

تا دلبر خویش را نبینیم

جز در تک خون دل نشینیم


ما به نشویم از نصیحت

چون گمره عشق آن بهینیم


اندر دل درد خانه داریم

درمان نبود چو همچنینیم


در حلقه عاشقان قدسی

سرحلقه چو گوهر نگینیم


حاشا که ز عقل و روح لافیم

آتش در ما اگر همینیم


گر از عقبات روح جستی

مستانه مرو که در کمینیم


چون فتنه نشان آسمانیم

چون است که فتنه زمینیم


چون ساده‌تر از روان پاکیم

پرنقش چرا مثال چینیم


پژمرده شود هزار دولت

ما تازه و تر چو یاسمینیم


گر متهمیم پیش هستی

اندر تتق فنا امینیم


ما پشت بدین وجود داریم

کاندر شکم فنا جنینیم


تبریز ببین چه تاجداریم

زان سر که غلام شمس دینیم

گر به خوبی می بلافد لا نسلم لا نسلم

کاندر این مکتب ندارد کر و فری هر معلم


متهم شو همچو یوسف تا در آن زندان درآیی

زانک در زندان نیاید جز مگر بدنام و ظالم


جای عاقل صدر دیوان جای مجنون قعر زندان

حبس و تهمت قسم عاشق تخت و منبر جای عالم


کم طمع شد آن کسی کو طمع در عشق تو بندد

کم سخن شد آن کسی که عشق با او شد مکالم


پنجه اندر خون شیران دارد آن شیر سمایی

غمزه خون خوار دارد غم ندارد از مظالم


گر بگویم ور خموشم ور بجوشم ور نجوشم

اندر این فتنه خوشم من تو برو می باش سالم


مشک بربند ای سقا تو گر چه اندر وقت خوردن

مستی آرد این معانی حیرت آرد این معالم

هرچ گویی از بهانه لا نسلم لا نسلم

کار دارم من به خانه لا نسلم لا نسلم


گفته‌ای فردا بیایم لطف و نیکویی نمایم

وعده‌ست این بی‌نشانه لا نسلم لا نسلم


گفته‌ای رنجور دارم دل ز غم پرشور دارم

این فریب است و بهانه لا نسلم لا نسلم


گفت مادر مادرانه چون ببینی دام و دانه

این چنین گو ره روانه لا نسلم لا نسلم


گوییم امروز زارم نیت حمام دارم

می نمایی سنگ و شانه لا نسلم لا نسلم


هر کجا خوانند ما را تا فریبانند ما را

غیر این عالی ستانه لا نسلم لا نسلم


بر سر مستان بیایی هر دمی زحمت نمایی

کاین فلان است آن فلانه لا نسلم لا نسلم


گوییم من خواجه تاشم عاقبت اندیش باشم

تا درافتی در میانه لا نسلم لا نسلم


رو ترش کرد آن مبرسم تا ز شکل او بترسم

ای عجوزه بامثانه لا نسلم لا نسلم


دست از خشمم گزیدی گویی از عشقت گزیدم

مغلطه است این ای یگانه لا نسلم لا نسلم


جمله را نتوان شمردن شرح یک یک حیله کردن

نیست مکرت را کرانه لا نسلم لا نسلم

می خرامد جان مجلس سوی مجلس گام گام

در جبینش آفتاب و در یمینش جام جام


می خرامد بخت ما کو هست نقد وقت ما

مشنو ای پخته از این پس وعده‌های خام خام


جاء نصر الله حقا مستجیبا داعیا

ان تعالوا یا کرامی و ادخلوا بین الکرام


قال ان الله یدعوا اخرجوا من ضیقکم

ان عقبا ملتقانا مشعر البیت الحرام


ترجمانش این بود کز خود برون آیید زود

ور نه هر دم بند باشد هر دو گامی دام دام


از خودی بیرون رویم آخر کجا در بیخودی

بیخودی معنی است معنی باخودی‌ها نام نام


ان تکن اسما فاسم بالمسمی مازج

لا کاسم شبه غمد و المسمی کالحسام


مجلس خاص اندرآ و عام را وادان ز خاص

ای درونت خاص خاص و ای برونت عام عام

هر که گوید کان چراغ دیده‌ها را دیده‌ام

پیش من نه دیده‌اش را کامتحان دیده‌ام


چشم بد دور از خیالش دوشمان بس لطف کرد

من پس گوش از خجالت تا سحر خاریده‌ام


گر چه او عیار و مکار است گرد خویشتن

از میان رخت او من نقدها دزدیده‌ام


پای از دزدی کشیدم چونک دست از کار شد

زانک دزدی دزدتر از خویشتن بشنیده‌ام


جمله مرغان به پر و بال خود پریده‌اند

من ز بال و پر خود بی‌بال و پر پریده‌ام


من به سنگ خود همیشه جام خود بشکسته‌ام

من به چنگ خود همیشه پرده‌ام بدریده‌ام


من به ناخن‌های خود هم اصل خود برکنده‌ام

من ز ابر چشم خود بر کشت جان باریده‌ام


ای سیه دل لاله بر کشتم چرا خندیده‌ای

نوبهارت وانماید آنچ من کاریده‌ام


چون بهارم از بهار شمس تبریزی خدیو

از درونم جمله خنده وز برون زاریده‌ام