ديوان شمس

گر جان منکرانت شد خصم جان مستم

اندر جواب ایشان خوبی تو بسستم


در دفع آن خیالش وز بهر گوشمالش

بنمایمش جمالت از دور من برستم


گوید که نیست جوهر وز منش نیست باور

زان نیست ای برادر هستم چنانک هستم


دوش از رخ نگاری دل مست گشت باری

تا پیش شهریاری من ساغری شکستم


من مست روی ماهم من شاد از آن گناهم

من جرم دار شاهم نک بشکنید دستم


بس رندم و قلاشم در دین عشق فاشم

من ملک را چه باشم تا تحفه‌ای فرستم


دل دزد و دزدزاده بر مخزن ایستاده

شه مخزنش گشاده چون دست دزد بستم


ای بی‌خبر ز شاهی گویی که بر چه راهی

من می روم چو ماهی آن سو که برد شستم


شمس الحق است رازم تبریز شد نیازم

او قبله نمازم او نور آب دستم

رفتم ز دست خود من در بیخودی فتادم

در بیخودی مطلق با خود چه نیک شادم


چشمم بدوخت دلبر تا غیر او نبینم

تا چشم‌ها به ناگه در روی او گشادم


با من به جنگ شد جان گفتا مرا مرنجان

گفتم طلاق بستان گفتا بده بدادم


مادر چو داغ عشقت می دید در رخ من

نافم بر آن برید او آن دم که من بزادم


گر بر فلک روانم ور لوح غیب خوانم

ای تو صلاح جانم بی‌تو چه در فسادم


ای پرده برفکنده تا مرده گشته زنده

وز نور رویت آمد عهد الست یادم


از عشق شاه پریان چون یاوه گشتم ای جان

از خویش و خلق پنهان گویی پری نژادم


تبریز شمس دین را گفتم تنا کی باشی

تن گفت خاک و جان گفت سرگشته همچو بادم

صد بار مردم ای جان وین را بیازمودم

چون بوی تو بیامد دیدم که زنده بودم


صد بار جان بدادم وز پای درفتادم

بار دگر بزادم چون بانگ تو شنودم


تا روی تو بدیدم از خویش نابدیدم

ای ساخته چو عیدم وی سوخته چو عودم


دامی است در ضمیرم تا باز عشق گیرم

آن باز بازگونه چون مرغ درربودم


ای شعله‌های گردان در سینه‌های مردان

گردان به گرد ماهت چون گنبد کبودم


آن ساعت خجسته تو عهدها ببسته

من توبه‌ها شکسته بودم چنانک بودم


عقلم ببرد از ره کز من رسی تو در شه

چون سوی عقل رفتم عقلم نداشت سودم

اندر دو کون جانا بی‌تو طرب ندیدم

دیدم بسی عجایب چون تو عجب ندیدم


گفتند سوز آتش باشد نصیب کافر

محروم ز آتش تو جز بولهب ندیدم


من بر دریچه دل بس گوش جان نهادم

چندان سخن شنیدم اما دو لب ندیدم


بر بنده ناگهانی کردی نثار رحمت

جز لطف بی‌حد تو آن را سبب ندیدم


ای ساقی گزیده مانندت ای دو دیده

اندر عجم نیامد و اندر عرب ندیدم


زان باده که عصیرش اندر چرش نیامد

وان شیشه که نظیرش اندر حلب ندیدم


چندان بریز باده کز خود شوم پیاده

کاندر خودی و هستی غیر تعب ندیدم


ای شمس و ای قمر تو ای شهد و ای شکر تو

ای مادر و پدر تو جز تو نسب ندیدم


ای عشق بی‌تناهی وی مظهر الهی

هم پشت و هم پناهی کفوت لقب ندیدم


پولادپاره‌هاییم آهن رباست عشقت

اصل همه طلب تو در تو طلب ندیدم


خامش کن ای برادر فضل و ادب رها کن

تا تو ادب بخواندی در تو ادب ندیدم


ای شمس حق تبریز ای اصل اصل جان‌ها

بی‌بصره وجودت من یک رطب ندیدم

خواهم که کفک خونین از دیگ جان برآرم

گفتار دو جهان را از یک دهان برآرم


از خود برآمدم من در عشق عزم کردم

تا همچو خود جهان را من از جهان برآرم


زنار نفس بد را من چون گلوش بستم

از گفت وارهم من چون یک فغان برآرم


والله کشانم او را چندان به گرد گردون

کز جان دودرنگش آتش عیان برآرم


ای بس عروس جان را روبند تن ربایم

وز عشق سرکشان را از خان و مان برآرم


این جمله جان‌ها را در عشق چنگ سازم

وز چنگ بی‌زبان من سیصد زبان برآرم


پر کرد شمس تبریز در عشق یک کمانی

کز عشق زه برآید چون آن کمان برآرم

یا رب چه یار دارم شیرین شکار دارم

در سینه از نی او صد مرغزار دارم


قاصد به خشم آید چون سوی من گراید

گوید کجا گریزی من با تو کار دارم


من دوش ماه نو را پرسیدم از مه خود

گفتا پیش دوانم پا در غبار دارم


خورشید چون برآمد گفتم چه زردرویی

گفتا ز شرم رویش رنگ نضار دارم


ای آب در سجودی بر روی و سر دوانی

گفتا که از فسونش رفتار مار دارم


ای میرداد آتش پیچان چنین چرایی

گفتا ز برق رویش دل بی‌قرار دارم


ای باد پیک عالم تو دل سبک چرایی

گفتا بسوزد این دل گر اختیار دارم


ای خاک در چه فکری خاموشی و مراقب

گفتا که در درونه باغ و بهار دارم


بگذر از این عناصر ما را خداست ناصر

در سر خمار دارم در کف عقار دارم


گر خواب ما ببستی بازست راه مستی

می دردهد دودستی چون دستیار دارم


خاموش باش تا دل بی‌این زبان بگوید

چون گفت دل نیوشم زین گفت عار دارم

من پاکباز عشقم تخم غرض نکارم

پشت و پناه فقرم پشت طمع نخارم


نی بند خلق باشم نی از کسی تراشم

مرغ گشاده پایم برگ قفس ندارم


من ابر آب دارم چرخ گهرنثارم

بر تشنگان خاکی آب حیات بارم


موسی بدید آتش آن نور بود دلخوش

من نیز نورم ای جان گر چه ز دور نارم


شاخ درخت گردان اصل درخت ساکن

گر چه که بی‌قرارم در روح برقرارم


من بوالعجب جهانم در مشت گل نهانم

در هر شبی چو روزم در هر خزان بهارم


با مرغ شب شبم من با مرغ روز روزم

اما چو باخود آیم زین هر دو برکنارم


آن لحظه باخود آیم کز محو بیخود آیم

شش دانگ آن گهم که بیرون ز پنج و چارم


جان بشر به ناحق دعویش اختیار است

بی‌اختیار گردد در فر اختیارم


آن عقل پرهنر را بادی است در سر او

آن باد او نماند چون باده‌ای درآرم

بازآمدم خرامان تا پیش تو بمیرم

ای بارها خریده از غصه و زحیرم


من چون زمین خشکم لطف تو ابر و مشکم

جز رعد تو نخواهم جز جعد تو نگیرم


خوشتر اسیری تو صد بار از امیری

خاصه دمی که گویی ای خسته دل اسیرم


خاکی به تو رسیده به از زری رمیده

خاصه دمی که گویی ای بی‌نوا فقیرم


از ماجرا گذر کن گو عقل ماجرا را

چنگ است ورد و ذکرم باده‌ست شیخ و پیرم


ای جان جان مستان ای گنج تنگدستان

در جنت جمالت من غرق شهد و شیرم


من رستخیز دیدم وز خویش نابدیدم

گر چون کمان خمیدم پرنده همچو تیرم


خاکی بدم ز بادت بالا گرفت خاکم

بی‌تو کجا روم من ای از تو ناگزیرم


ای نور دیده و دین گفتی به عقل بنشین

ای پرده‌ها دریده کی می هلی ستیزم


من بنده الستم آن تو بوده استم

آن خیره کش فراقت می راند خیر خیرم


کی خندد این درختم بی‌نوبهار رویت

کی دررسد فطیرم تا نسرشی خمیرم


تا خوان تو بدیدم آزاد از ثریدم

تا خویش تو بدیدم از خویش خود نفیرم


از من گذر چو کردی از عقل و جان گذشتم

در من اثر چو کردی بر گنبد اثیرم


در قعده‌ام سلامی ای جان گزین من کن

تا بی‌سلام نبود این قعده اخیرم


من کف چرا نکوبم چون در کف است خوبم

من پا چرا نکوبم چون بم شده‌ست زیرم


تبریز شمس دین را از ما رسان تو خدمت

خدمت به مشرقی به کز روش مستنیرم

پیش چنین جمال جان بخش چون نمیرم

دیوانه چون نگردم زنجیر چون نگیرم


چون باده تو خوردم من محو چون نگردم

تو چون میی من آبم تو شهد و من چو شیرم


بگشا دهان خود را آن قند بی‌عدد را

عذر ار نمی‌پذیری من عشوه می پذیرم


دانی که از چه خندم از همت بلندم

زیرا به شهر عشقت بر عاشقان امیرم


با عشق لایزالی از یک شکم بزادم

نوعشق می نمایم والله که سخت پیرم


آن چشم اگر گشایی جز خویش را نشایی

ور این نظر گشایی دانی که بی‌نظیرم


اندر تنور سردان آتش زنم چو مردان

و اندر تنور گرمان من پخته‌تر خمیرم


در لطف همچو شیرم اندر گلو نگیرم

تا در غلط نیفتی گر شور چون پنیرم


در عشق شمس تبریز سلطان تاجدارم

چون او به تخت آید من پیش او وزیرم

ای چرخ عیب جویم وی سقف پرستیزم

تا کی به گوشه گوشه از مکر تو گریزم


ای چرخ همچو زنگی خون خواره خلایق

من ابر همچو خونم بر تو چرا بریزم


ای دل بسوز خوش خوش مگریز از این دوآتش

کاین است بر تو واجب کیی به نار تیزم


مقصود نور آمد عالم تنور آمد

وین عشق همچو آتش وین خلق همچو هیزم


همچون خلیل یزدان پروانه وار شادان

در آتشش نشستم تا حشر برنخیزم