ديوان شمس

بر آن شده‌ست دلم کآتشی بگیرانم

که هر کی او نمرد پیش تو بمیرانم


کمان عشق بدرم که تا بداند عقل

که بی‌نظیرم و سلطان بی‌نظیرانم


که رفت در نظر تو که بی‌نظیر نشد

مقام گنج شده‌ست این نهاد ویرانم


من از کجا و مباهات سلطنت ز کجا

فقیر فقرم و افتاده فقیرانم


من آن کسم که تو نامم نهی نمی‌دانم

چو من اسیر توام پس امیر میرانم


جز از اسیری و میری مقام دیگر هست

چو من فنا شوم از هر دو کس نفیرانم


چو شب بیاید میر و اسیر محو شوند

اسیر هیچ نداند که از اسیرانم


به خواب شب گرو آمد امیری میران

چو عشق هیچ نخسبد ز عشق گیرانم


به آفتاب نگر پادشاه یک روزه‌ست

همی‌گدازد مه منیر کز وزیرانم


منم که پخته عشقم نه خام و خام طمع

خدای کرد خمیری از آن خمیرانم


خمیرکرده یزدان کجا بماند خام

خمیرمایه پذیرم نه از فطیرانم


فطیر چون کند او فاطرالسموات است

چو اختران سماوات از منیرانم


تو چند نام نهی خویش را خمش می باش

که کودکی است که گویی که من ز پیرانم

می گریزد از ما و ما قوامش داریم

زن زنانش آریم کش کشانش آریم


می دود آن زیبا بر گل و سوسن‌ها

گو بیا ما را بین ما از آن گلزاریم


می کند دلداری وان همه طراری

حق آن طره او که همه طراریم


دام دل بگشاییم بوسه زو برباییم

تا نپندارد که ما تهی گفتاریم


هوش ما چون اختر یار ما خورشیدی

زین سبب هر صبحی کشته آن یاریم


گر بگوید فردا از غرور و سودا

نقد را نگذاریم پا بر این افشاریم


بحر او پرمرجان مشرب محتاجان

تا بود در تن جان ما بر این اقراریم


هر چه تو فرمایی عقل و دین افزایی

هین بفرما که ما بنده و اشکاریم


ای لبانت شکر گیسوانت عنبر

وی از آن شیرینتر که همی‌پنداریم


ساربان آهسته بهر هر دلخسته

کن مدارا آخر کاندر این قطاریم


اندر این بیشه ستان رحم کن بر مستان

گر نی ما چون شیریم هم نی چون کفتاریم


هین خمش کان مه رو وان مه نازک خو

سر بپوشد چون ما کاشف اسراریم


با همو گوید سر خالق هر مخبر

ما هنوز از خامی سخت ناهمواریم

گه چرخ زنان همچون فلکم

گه بال زنان همچون ملکم


چرخم پی حق رقصم پی حق

من زان ویم نی مشترکم


چون دید مرا بخرید مرا

آن کان نمک زان بانمکم


شیر است یقین در بیشه جان

بدرید یقین انبان شکم


آن کو به قضا داده‌ست رضا

قاضی کندش روزی ملکم


یأجوج منم مأجوج منم

حد نیست مرا هر چند یکم


بربند دهان در باغ درآ

تا کم نکنی خط‌های چکم

تلخی نکند شیرین ذقنم

خالی نکند از می دهنم


عریان کندم هر صبحدمی

گوید که بیا من جامه کنم


در خانه جهد مهلت ندهد

او بس نکند پس من چه کنم


از ساغر او گیج است سرم

از دیدن او جان است تنم


تنگ است بر او هر هفت فلک

چون می رود او در پیرهنم


از شیره او من شیردلم

در عربده‌اش شیرین سخنم


می گفت که تو در چنگ منی

من ساختمت چونت نزنم


من چنگ توام بر هر رگ من

تو زخمه زنی من تن تننم


حاصل تو ز من دل برنکنی

دل نیست مرا من خود چه کنم

تشنه خویش کن مده آبم

عاشق خویش کن ببر خوابم


تا شب و روز در نماز آیم

ای خیال خوش تو محرابم


گر خیال تو در فنا یابم

در زمان سوی مرگ بشتابم


بر امید خیال گوهر تو

جاذب هر مسی چو قلابم


بر امید مسبب الاسباب

رهزن کاروان اسبابم


رحمتی آر و پادشاهی کن

کاین فراق تو بر نمی‌تابم


زان همی‌گردم و همی‌نالم

که بر آب حیات دولابم


زان چو روزن گشاده‌ام دل و چشم

که تویی آفتاب و مهتابم


آن زمانی که نام تو شنوم

مست گردند نام و القابم


آن زمانی که آتش تو رسد

بجهد این دل چو سیمابم


بس کن از گفت کز غبار سخن

خود سخن بخش را نمی‌یابم

کون خر را نظام دین گفتم

پشک را عنبر ثمین گفتم


اندر این آخرجهان ز گزاف

بس چمن نام هر چمین گفتم


طوق بر گردن کپی بستم

نام اعلا بر اسفلین گفتم


عجز خواهید روح را که ز عجز

صفت روح بهر طین گفتم


حلیه آدم و خلیفه حق

بهر ابلیس و هر لعین گفتم


زاغ را بلبل چمن خواندم

خار را سرو و یاسمین گفتم


دیو را جبرئیل کردم نام

ژاژ را حجت مبین گفتم


ای دریغا که کان نفرین را

از طمع چند آفرین گفتم


از خری بود آن نبد ز خرد

که خر ماده را تکین گفتم


توبه کردم از این خطا گفتن

همه عمرم بس ار همین گفتم

آمدم باز تا چنان گردم

که چو خورشید جمله جان گردم


سر خم رحیق بگشایم

سرده بزم سرخوشان گردم


عشرت اکنون علم به صحرا زد

من چو فکرت چرا نهان گردم


باغ خلد است جان من تا من

قره العین باغبان گردم


برنگردم به گرد خود چون قطب

گرد قطبان چو آسمان گردم


چون شبم روز گشت ای سلطان

فارغ از بام و پاسبان گردم


کان زرم نیم زر محدود

که پی سنگ امتحان گردم


تن زن از هی هی شبانانه

پادشاهم چرا شبان گردم

آتشی از تو در دهان دارم

لیک صد مهر بر زبان دارم


دو جهان را کند یکی لقمه

شعله‌هایی که در نهان دارم


گر جهان جملگی فنا گردد

بی‌جهان ملک صد جهان دارم


کاروان‌ها که بار آن شکر است

من ز مصر عدم روان دارم


من ز مستی عشق بی‌خبرم

که از آن سود یا زیان دارم


چشم تن بود درفشان از عشق

تا کنون جان درفشان دارم


بند خانه نیم که چون عیسی

خانه بر چارم آسمان دارم


شکر آن را که جان دهد تن را

گر بشد جان جان جان دارم


آنچ داده‌ست شمس تبریزی

ز من آن جو که من همان دارم

در طریقت دو صد کمین دارم

لیک صد چشم خرده بین دارم


این نشان‌ها که بر رخم پیداست

دانک از شاه همنشین دارم


آن یکی گنج کز جهان بیش است

در دل و جان خود دفین دارم


ظلمت شک جای من بادا

گر از آن رو سر یقین دارم


من نهانی ز جبرئیل امین

جبرئیل دگر امین دارم


نقش چین مر مرا چه کار آید

چونک بر رخ ز عشق چین دارم


اسپ اقبال را ببرم پی

زانک بر پشت عشق زین دارم


پای دار است جان من در عشق

چونک پاهای آهنین دارم


از دمم بوی باغ می آید

کز درون باغ و یاسمین دارم


از فرح پایم از زمین دور است

چونک در لامکان زمین دارم


رو به تبریز شرح این بطلب

زانک من این ز شمس دین دارم

تا به جان مست عشق آن یارم

سرده باده‌های انوارم


هر دمی گر نه جان نو دهدم

ای دل از جان خویش بیزارم


گرد آن مه چو چرخ می گردم

پس دگر چیست در زمین کارم


بر سر کارگاه خوبی بود

سوزنش کرده‌ست چون تارم


سوزنم چنگ شد از او در تار

تا به آواز زیر می زارم


تا من این کارگاه عالم را

کو حجاب حق است بردارم


تا بسوزم حجاب غفلت و خواب

ز آتش چشم‌های بیدارم


تا بیابم ز شمس تبریزی

صحت این ضمیر بیمارم