ديوان شمس

تو چه دانی که ما چه مرغانیم

هر نفس زیر لب چه می خوانیم


چون به دست آورد کسی ما را

ما گهی گنج گاه ویرانیم


چرخ از بهر ماست در گردش

زان سبب همچو چرخ گردانیم


کی بمانیم اندر این خانه

چون در این خانه جمله مهمانیم


گر به صورت گدای این کوییم

به صفت بین که ما چه سلطانیم


چونک فردا شهیم در همه مصر

چه غم امروز اگر به زندانیم


تا در این صورتیم از کس ما

هم نرنجیم و هم نرنجانیم


شمس تبریز چونک شد مهمان

صد هزاران هزار چندانیم

چند قبا بر قد دل دوختم

چند چراغ خرد افروختم


پیر فلک را که قراریش نیست

گردش بس بوالعجب آموختم


گنج کرم آمد مهمان من

وام فقیران ز کرم توختم


حاصل از این سه سخنم بیش نیست

سوختم و سوختم و سوختم


بر مثل شمعم من پاکباز

ریختم آن دخل که اندوختم


بس که بسی نکته عیسی جان

در دل و در گوش خر اسپوختم


بس که اذا تم دنا نقصه

تا بنگوید صنم شوخ تم

ای دل صافی دم ثابت قدم

جئت لکی تنذر خیر الامم


سر ننهی جز به اشارات دل

بر ورق عشق ازل چون قلم


از طرب باد تو و داد تو

رقص کنانیم چو شقه علم


رقص کنان خواجه کجا می روی

سوی گشایشگه عرصه عدم


خواجه کدامین عدم است این بگو

گوش قدم داند حرف قدم


عشق غریب است و زبانش غریب

همچو غریب عربی در عجم


خیز که آورده امت قصه‌ای

بشنو از بنده نه بیش و نه کم


بشنو این حرف غریبانه را

قصه غریب آمد و گوینده هم


از رخ آن یوسف شد قعر چاه

روشن و فرخنده چو باغ ارم


قصر شد آن حبس و در او باغ و راغ

جنت و ایوان شد و صفه حرم


همچو کلوخی که در آب افکنی

باز شود آب در آن دم ز هم


همچو شب ابر که خورشید صبح

ناگه سر برزند از چاه غم


همچو شرابی که عرب خورد و گفت

صل علی دنتها و ارتسم


از طرب این حبس به خواری و نقص

می نگرد بر فلک محتشم


ای خرد از رشک دهانم مگیر

قد شهد الله و عد النعم


گر چه درخت آب نهان می خورد

بان علی شعبته ما کتم


هر چه بدزدید زمین ز آسمان

فصل بهاران بدهد دم به دم


گر شبه دزدیده‌ای وگر گهر

ور علم افراشتی وگر قلم


رفت شب و روز تو اینک رسید

سوف یری النائم ماذا احتلم

آمد سرمست سحر دلبرم

بیخود و بنشست به مجلس برم


گرم شد و عربده آغاز کرد

گفت که تو نقشی و من آزرم


تو به دو پر می پری و من به صد

تو ز دو کس من ز دو صد خوشترم


گر چه فروتر بنشستم ز لطف

من ز حریفان به دو سر برترم


یک قدحم بیست چو جام شماست

تا همه دانند که من دیگرم


ساغر من تا لب و باقی به نیم

جان و دلم زفت و به تن لاغرم


صورت من ناید در چشم سر

زان که از این سر نیم و زان سرم


من پنهان در دل و دل هم نهان

زانک در این هر دو صدف گوهرم


گر قدحی بیشتر از من خوری

من دو سبو بیشتر از تو خورم


گر به دو صد کوه چو بز بردوی

من که و بز را دو شکم بردرم


چون بدوم مه نبود همتکم

چون بجهم چرخ بود چنبرم


چون ببرم دست به سوی سلاح

دشنه خورشید بود خنجرم


خشک نماید بر تو این غزل

چون نشدی تر ز نم کوثرم


کور نه‌ام لیک مرا کیمیاست

این درم قلب از آن می خرم


جزو و کلم یار مرا درخور است

نی خوردم غم و نه من غم خورم

شد ز غمت خانه سودا دلم

در طلبت رفت به هر جا دلم


در طلب زهره رخ ماه رو

می نگرد جانب بالا دلم


فرش غمش گشتم و آخر ز بخت

رفت بر این سقف مصفا دلم


آه که امروز دلم را چه شد

دوش چه گفته است کسی با دلم


از طلب گوهر گویای عشق

موج زند موج چو دریا دلم


روز شد و چادر شب می درد

در پی آن عیش و تماشا دلم


از دل تو در دل من نکته‌هاست

آه چه ره است از دل تو تا دلم


گر نکنی بر دل من رحمتی

وای دلم وای دلم وا دلم


ای تبریز از هوس شمس دین

چند رود سوی ثریا دلم

چند گهی فاتحه خوانت کنم

از پس آن شاه جهانت کنم


پیر شدی در غم ما باک نیست

پیر بیا تا که جوانت کنم


هیچ غم جان مخور ار جان برفت

بگلر لشکرگه جانت کنم


آنچ محال است تصور دهم

وجه محالیش بیانت کنم


ره دهمت تا به اصول اصول

راه چه باشد که چنانت کنم


گر چه کلیمی همه در اعتراض

کشف کنم خضر زمانت کنم

بار دگر جانب یار آمدیم

خیره نگر سوی نگار آمدیم


بر سر و رو سجده کنان جمله راه

تا سر آن گنج چو مار آمدیم


نافه آهو چو بزد بر دماغ

دام گرفتیم و شکار آمدیم


دام بشر لایق آن صید نیست

پس تو بگو ما به چه کار آمدیم


پار دل پاره رفوی تو دید

بر طمع دولت پار آمدیم


ای همه هستی مکن از ما کنار

زانک ز هستی به کنار آمدیم


همچو ستاره سوی شیطان کفر

نفط زنانیم و شرار آمدیم


همچو ابابیل سوی پیل گبر

سنگ زنانیم و دمار آمدیم


باز چو بینیم رخ عاشقان

با طبق سیم نثار آمدیم

ما به تماشای تو بازآمدیم

جانب دریای تو بازآمدیم


سیل غمت خانه دل را ببرد

زود به صحرای تو بازآمدیم


چون سر ما مطبخ سودای توست

بر سر سودای تو بازآمدیم


از سر چه صد رسن انداختی

تا سوی بالای تو بازآمدیم


ناله سرنای تو در جان رسید

در پی سرنای تو بازآمدیم

گر تو کنی روی ترش زحمت از این جا ببرم

گر تو میی من قدحم ور ترشی من کبرم


عبس وجها سندی کان سناه مددی

کل هوی یهویه ذاک جمیل و کرم


زنده نباشد دل من گر به مهش دل ندهم

عقل ندارد سر من گر ز نباتش نچرم


مبسمه بلبلنی عابسه زلزلنی

ما شطه شیبنی غیبته الف هرم


گر کژی آرم سوی او همچو کمان تیر خورم

ور هنر آرم سوی او عرضه کنم بی‌هنرم


بارحتی فکرته هیجنی قلقلنی

قمت اطوف سکرا مغتنما حول حرم


گر پی رایش نروم باد گسسته رگ من

ور سوی بحرش نروم باد شکسته گهرم


ظلت به مقتنیا مرتزقا مجتنیا

نخله خلد نبتت وسط ریاض و ارم


چونک شکارش نشوم خواجه یقین دان که سگم

چون پی اسپش ندوم خواجه یقین دان که خرم


کنت ثقیلا کسلا خففنی جذبته

نمت علی قارعه عاصفنی سیل عرم


گفتم بسته‌ست دلم گفت منم قفل گشا

گفتم کشتی تو مرا گفت من از تو بترم


رو سخن کار مگو کز همه آزاد شدم

رو سخن خار مگو چون همه گل می سپرم

منم آن بنده مخلص که از آن روز که زادم

دل و جان را ز تو دیدم دل و جان را به تو دادم


کتب العشق بانی بهوی العاشق اعلم

فالیه نتراجع و الیه نتحاکم


چو شراب تو بنوشم چو شراب تو بجوشم

چو قبای تو بپوشم ملکم شاه قبادم


قمر الحسن اتانی و الی الوصل دعانی

و رعانی و سقانی هو فی الفضل مقدم


ز میانم چو گزیدی کمر مهر تو بستم

چو بدیدم کرم تو به کرم دست گشادم


نصر العشق اجیبوا و الی الوصل انیبوا

طلع البدر فطیبوا قدم الحب و انعم


چه کنم نام و نشان را چو ز تو گم نشود کس

چه کنم سیم و درم را چو در این گنج فتادم


لمع العشق توالی و علی الصبر تعالی

طمس البدر هلالا خضع القلب و اسلم


چو تویی شادی و عیدم چه نکوبخت و سعیدم

دل خود بر تو نهادم به خدا نیک نهادم


خدعونی نهبونی اخذونی غلبونی

وعدونی کذبونی فالی من اتظلم


نه بدرم نه بدوزم نه بسازم نه بسوزم

نه اسیر شب و روزم نه گرفتار کسادم


ملک الشرق تشرق و علی الروح تعلق

غسق النفس تفرق ربض الکفر تهدم


چه کساد آید آن را که خریدار تو باشی

چو فزودی تو بهایم که کند طمع مزادم


نفس العشق عتادی و عمیدی و عمادی

فمن العشق تدثر و من العشق تختم


روش زاهد و عابد همگی ترک مراد است

بنما ترک چه گویم چو تویی جمله مرادم


لک یا عشق وجودی و رکوعی و سجودی

لک بخلی لک جودی و لک الدهر منظم


چو مرا دیو ربودی طربم یاد تو بودی

تو چنانم بربودی که بشد یاد ز یادم


الف الدهر بعادی جرح البعد فؤادی

فقد النوم وسادی و سعاداتی نوم


به صفت کشتی نوحم که به باد تو روانم

چو مرا باد تو دادی مده ای دوست به بادم


فاری الشمل تفرق و اری الستر تمزق

و اری السقف تخرق و اری الموج تلاطم


من اگر کشتی نوحم چه عجب چون همه روحم

من اگر فتح و فتوحم چه عجب شاه نژادم


و اری البدر تکور و اری النجم تکدر

و اری البحر تسجر و اری الهلک تفاقم


چو به بحر تو درآیم به مزاج آب حیاتم

چو فتم جانب ساحل حجرم سنگ و جمادم


فقد اهدانی ربی و اتی الجد بحبی

نهض الحب لطبی و تدارک و ترحم


به خدا باز سپیدم که به شاه است امیدم

سوی مردار چه گردم نه چو زاغم نه چو خادم


نزل العشق بداری معه کاس عقاری

هو معراج سواری و علی السطح کسلم


چو بسازیم چو عیدم چو بسوزیم چو عودم

ز تو گریم ز تو خندم ز تو غمگین ز تو شادم


بک احیی و اموت بک امسک و افوت

بک فی الدهر سکوت بک قلبی یتکلم


چو ز تبریز بتابد مه شمس الحق والدین

بفروزد ز مه او فلک جهد و جهادم