ديوان شمس

می گزید او آستین را شرمگین در آمدن

بر سر کویی که پوشد جان‌ها حله بدن


آن طرف رندان همه شب جامه‌ها را می کنند

تا ببینی روز روشن ما و من بی‌ما و من


رومیانش جامه دزد و زنگیانش جامه دوز

شاد باش ای جامه دزد و آفرین ای جامه کن


سرفرازی کار شمع و سرسپاری کار او

شرط باشد هر دو کارش هر کی شد شمع لگن


در سپردن هر کی زودتر در فروزش بیشتر

سر بنه در زیر پای و دستکی بر هم بزن


چون درآرد ماه رویی دست خود در گردنت

ترک کن سالوس را تو خویش را بر وی فکن


تا بریزی و برویی آن زمان در باغ او

روی گل بر روی گل هم یاسمن بر یاسمن


عاشقان اندرربوده از بتان روبندها

زانک در وحدت نباشد نقش‌های مرد و زن


بر سر گور بدن بین روح‌ها رقصان شده

تا بدیده صد هزاران خویشتن بی‌خویشتن


زلف عنبرسای او گوید به جان لولیان

خیز لولی تا رسن بازی کنیم اینک رسن


مرتضای عشق شمس الدین تبریزی ببین

چون حسینم خون خود در زهر کش همچون حسن

چون ببینی آفتاب از روی دلبر یاد کن

چون ببینی ابر را از اشک چاکر یاد کن


چون ببینی ماه نو را همچو من بگداخته

از برای جان خود زین جان لاغر یاد کن


درنگر در آسمان وین چرخ سرگردان ببین

حال سرگردان این بی‌پا و بی‌سر یاد کن


چون جهان تاریک بینی از سپاه زنگ شب

از اسیران شب هجران کافر یاد کن


چون ببینی نسر طایر بر فلک بر آتشین

ز آتش مرغ دل سوزیده شهپر یاد کن


چون ببینی بر فلک مریخ خون آشام را

چشم مریخی خون آشام پرشر یاد کن


لب ببند و خشک آر و هر چه بینی خشک و تر

در لب و چشمم نگر زان خشک و زین‌تر یاد کن

هر چه آن سرخوش کند بویی بود از یار من

هر چه دل واله کند آن پرتو دلدار من


خاک را و خاکیان را این همه جوشش ز چیست

ریخت بر روی زمین یک جرعه از خمار من


هر که را افسرده دیدی عاشق کار خود است

منگر اندر کار خویش و بنگر اندر کار من


در بهاران گشت ظاهر جمله اسرار زمین

چون بهار من بیاید بردمد اسرار من


چون به گلزار زمین خار زمین پوشیده شد

خارخار من نماند چون دمد گلزار من


هر کی بیمار خزان شد شربتی خورد از بهار

چون بهار من بخندد برجهد بیمار من


چیست این باد خزانی آن دم انکار تو

چیست آن باد بهاری آن دم اقرار من

اشکی از غیر تو آگه نبودی جان من خود ندانستی بجز تو جان معنی دان من

تا نه ردی کردمی و نی تردد نی قبول

بودمی بی‌دام و بی‌خاشاک در عمان من


غیر رویت هر چه بینم نور چشمم کم شود

هر کسی را ره مده ای پرده مژگان من


سخت نازک گشت جانم از لطافت‌های عشق

دل نخواهم جان نخواهم آن من کو آن من


همچو ابرم روترش از غیرت شیرین خویش

روی همچون آفتابت بس بود برهان من


رو مگردان یک زمان از من که تا از درد تو

چرخ را بر هم نسوزد دود آتشدان من


تا خموشم من ز گلزار تو ریحان می برم

چون بنالم عطر گیرد عالم از ریحان من


من که باشم مر تو را من آنک تو نامم نهی

تو کی باشی مر مرا سلطان من سلطان من


چون بپوشد جعد تو روی تو را ره گم کنم

جعد تو کفر من آمد روی تو ایمان من


ای به جان من تو از افغان من نزدیکتر

یا فغانم از تو آید یا تویی افغان من

سوی بیماران خود شد شاه مه رویان من

گفت ای رخ‌های زرد و زعفرانستان من


زعفرانستان خود را آب خواهم داد آب

زعفران را گل کنم از چشمه حیوان من


زرد و سرخ و خار و گل در حکم و در فرمان ماست

سر منه جز بر خط فرمان من فرمان من


ماه رویان جهان از حسن ما دزدند حسن

ذره‌ای دزدیده‌اند از حسن و از احسان من


عاقبت آن ماه رویان کاه رویان می شوند

حال دزدان این بود در حضرت سلطان من


روز شد ای خاکیان دزدیده‌ها را رد کنید

خاک را ملک از کجا حسن از کجا ای جان من


شب چو شد خورشید غایب اختران لافی زنند

زهره گوید آن من دان ماه گوید آن من


مشتری از کیسه زر جعفری بیرون کند

با زحل مریخ گوید خنجر بران من


وان عطارد صدر گیرد که منم صدرالصدور

چرخ‌ها ملک من است و برج‌ها ارکان من


آفتاب از سوی مشرق صبحدم لشکر کشد

گوید ای دزدان کجا رفتید اینک آن من


زهره زهره درید و ماه را گردن شکست

شد عطارد خشک و بارد با رخ رخشان من


کار مریخ و زحل از نور ماهم درشکست

مشتری مفلس برآمد کاه شد همیان من


چون یکی میدان دوانید آفتاب آمد ندا

هان و هان ای بی‌ادب بیرون شو از میدان من


آفتاب آفتابم آفتابا تو برو

در چه مغرب فرورو باش در زندان من


وقت صبح از گور مشرق سر برآر و زنده شو

منکران حشر را آگه کن از برهان من


عید هر کس آن مهی باشد که او قربان او است

عید تو ماه من آمد ای شده قربان من


شمس تبریزی چو تافت از برج لاشرقیه

تاب ذات او برون شد از حد و امکان من

بانگ آید هر زمانی زین رواق آبگون

آیت انا بنیناها و انا موسعون


کی شنود این بانگ را بی‌گوش ظاهر دم به دم

تایبون العابدون الحامدون السایحون


نردبان حاصل کنید از ذی المعارج برروید

تعرج الروح الیه و الملایک اجمعون


کی تراشد نردبان چرخ نجار خیال

ساخت معراجش ید کل الینا راجعون


تا تراشیده نگردی تو به تیشه صبر و شکر

لایلقیها فرو می خوان و الاالصابرون


بنگر این تیشه به دست کیست خوش تسلیم شو

چون گره مستیز با تیشه که نحن الغالبون


پایه‌ای چند ار برآیی باشی اصحاب الیمین

ور رسی بر بام خود السابقون السابقون


گر ز صوفی خانه گردونی ای صوفی برآ

و اندرآ اندر صف انا لنحن الصافون


ور فقیری کوس تم الفقر فهو الله بزن

ور فقیهی پاک باش از انهم لا یفقهون


گر چو نونی در رکوع و چون قلم اندر سجود

پس تو چون نون و قلم پیوند با مایسطرون


چشم شوخ سوف یبصر باش پیش از یبصرون

چو مداهن نرم سازی چیست پیش یدهنون


چون درخت سدره بیخ آور شو از لا ریب فیه

تا نلرزد شاخ و برگت از دم ریب المنون


بنگر آن باغ سیه گشته ز طاف طایف

مکر ایشان باغ ایشان سوخته هم نایمون

آنچ می آید ز وصفت این زمانم در دهن

بر مرید مرده خوانم اندراندازد کفن


خود مرید من نمیرد کآب حیوان خورده است

وانگهان از دست کی از ساقیان ذوالمنن


ای نجات زندگان و ای حیات مردگان

از درونم بت تراشی وز برونم بت شکن


ور براندازد ز رویت باد دولت پرده‌ای

از حیا گل آب گردد نی چمن ماند نه من


ور می لب بازگیری از گلستان ساعتی

از خمار و سرگرانی هر سمن گردد سه من


ور زمانی بی‌دلان را دم دهی و دل دهی

جان رهد از ننگ ما و ما رهیم از خویشتن


گر ندزدید از تو چیزی دل چرا آویخته‌ست

چاره نبود دزد را در عاقبت ز آویختن


گر چنین آویختن حاصل شدی هر دزد را

از حریصی دزد گشتی جمله عالم مرد و زن


اندر این آویختن کمتر کراماتی که هست

آب حیوان خوردن است و تا ابد باقی شدن


چاشنی سوز شمعت گر به عنقا برزدی

پر چو پروانه بدادی سر نهادی در لگن


صورت صنع تو آمد ساعتی در بتکده

گه شمن بت می شد آن دم گاه بت می شد شمن


هر زمانی نقش می شد نعت احمد بر صلیب

سر وحدت می شنیدند آشکارا از وثن


عشقت ای خوب ختن بر دل سواره گشت گفت

این چنین مرکب بباید تاختن را تا ختن


شور تو عقلم ستد با فتنه‌ها دربافتم

شور و بی‌عقلی بباید بافتن را با فتن


من کجا شعر از کجا لیکن به من در می دمد

آن یکی ترکی که آید گویدم هی کیمسن


ترک کی تاجیک کی زنگی کی رومی کی

مالک الملکی که داند مو به مو سر و علن


جامه شعر است شعر و تا درون شعر کیست

یا که حوری جامه زیب و یا که دیوی جامه کن


شعرش از سر برکشیم و حور را در بر کشیم

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

بوی آن باغ و بهار و گلبن رعناست این

بوی آن یار جهان آرای جان افزاست این


این چنین بویی کز او اجزای عالم مست شد

از زمین نبود مگر از جانب بالا است این


اختران گویند از بالا که این خورشید چیست

ماهیان گویند در دریا که چه غوغاست این


آفتابش روی‌ها را می کند چون آفتاب

رشک جان ماه سیم افشان خوش سیماست این


بعد چندین سال حسن یوسفی واپس رسید

این چه حسن و خوبی است این حیرت حور است این


این عجب خضری است ساقی گشته از آب حیات

کوه قاف نادر است و نادره عنقاست این


شعله انافتحنا مشرق و مغرب گرفت

قره العین و حیات جان مولاناست این


این چه می پوشی مپوشان ظاهر و مطلق بگو

سنجق نصرالله و اسپاه شاه ماست این


این امان هر دو عالم وین پناه هر دو کون

دستگیر روز سخت و کافل فرداست این


چرخ را چرخی دگر آموخت پرآشوب و شور

این چه عشق است ای خداوند و عجب سوداست این


ای خوش آوازی که آوازت به هر دل می رسد

شرح کن این را که گوهرهای آن دریاست این

ای برادر تو چه مرغی خویشتن را بازبین

گر تو دست آموز شاهی خویشتن را باز بین


هر کی انبازی برید از خویش آن بازی مدان

در جهان او را چو حق بی‌مثل و بی‌انباز بین


ز آفتابی کآفتاب آسمان یک جام او است

ذره‌ها و قطره‌ها را مست و دست انداز بین


چونک قبله شاه یابی قبله اقبال شو

چون دو دم خوردی ز جامش بخت را دمساز بین


گفتم ای اکسیر بنما مس را چون زر کنی

رو به صرافان دل آورد گفتا گاز بین


گفتمش چون زنده کردی مرغ ابراهیم را

گفت پر و بال برکن هم کنون پرواز بین


گفتم از آغاز مرغ روح ما بی‌پر بده‌ست

گفت هین بشکن قفس آغاز بی‌آغاز بین


زان فروبسته دمی کت همدم و همراز نیست

چشم بگشا هر دمی همراز بین همراز بین


این دمی چندی که زد جان تو در سوز و نیاز

چون دم عیسی به حضرت زنده و باساز بین


خاک خواری را بمان چون خاک خواری پیشه گیر

خاک را از بعد خواری در چمن اعزاز بین

هست ما را هر زمانی از نگار راستین

لقمه‌ای اندر دهان و دیگری در آستین


این حد خوبی نباشد ای خدایا چیست این

هیچ سروی این ندارد خوش قد و بالا است این


این چنین خورشید پیدا چونک پنهان می شود

او چنین پنهان ز عالم از برای ماست این


جمع خواهد آن بت و تنهاروان خود دیگرند

هر کجا خوبی بود او طالب غوغاست این


شمس تبریز ار چه جانی گر چو جان پنهان شوی

بر دلم تهمت نشیند کز کجا برخاست این