ديوان شمس

پرده بردار ای حیات جان و جان افزای من

غمگسار و همنشین و مونس شب‌های من


ای شنیده وقت و بی‌وقت از وجودم ناله‌ها

ای فکنده آتشی در جمله اجزای من


در صدای کوه افتد بانگ من چون بشنوی

جفت گردد بانگ که با نعره و هیهای من


ای ز هر نقشی تو پاک و ای ز جان‌ها پاکتر

صورتت نی لیک مغناطیس صورت‌های من


چون ز بی‌ذوقی دل من طالب کاری بود

بسته باشم گر چه باشد دلگشا صحرای من


بی تو باشد جیش و عیش و باغ و راغ و نقل و عقل

هر یکی رنج دماغ و کنده‌ای بر پای من


تا ز خود افزون گریزم در خودم محبوستر

تا گشایم بند از پا بسته بینم پای من


ناگهان در ناامیدی یا شبی یا بامداد

گوییم اینک برآ بر طارم بالای من


آن زمان از شکر و حلوا چنان گردم که من

گم کنم کاین خود منم یا شکر و حلوای من


امشب از شب‌های تنهایی است رحمی کن بیا

تا بخوانم بر تو امشب دفتر سودای من


همچو نای انبان در این شب من از آن خالی شدم

تا خوش و صافی برآید ناله‌ها و وای من


زین سپس انبان بادم نیستم انبان نان

زانک از این ناله است روشن این دل بینای من


درد و رنجوری ما را داروی غیر تو نیست

ای تو جالینوس جان و بوعلی سینای من

شمس دین بر یوسفان و نازنینان نازنین

بر سر جمله شهان و سرفرازان نازنین


بر سران و سروران صد سر زیاده جاه او

در میان واصلان لطف رحمان نازنین


او به اوصاف الهی گشته موصوف کمال

بر سریر و بر سران تخت سلطان نازنین


بزم را از وی جمال و رزم را از وی جلال

هم به بزم و هم به رزم لطف کیهان نازنین


پیش او بنهاد مفتاح خزاین‌های خاص

کرده از عشق و محبت‌هاش یزدان نازنین


در میان صد هزاران ماه او تابان چو خور

وصف او اندر میان وصف شاهان نازنین


آنک خاک پاش شد او بر سران شد سرفراز

مست او اندر میان جمله مستان نازنین


اندر آن موجی که خاصان بر حذر باشند از آن

اندر آن موج خطر او خفته استان نازنین

در میان ظلمت جان تو نور چیست آن

فر شاهی می نماید در دلم آن کیست آن


می نماید کان خیال روی چون ماه شه است

وان پناه دستگیر روز مسکینی است آن


این چنین فر و جمال و لطف و خوبی و نمک

فخر جان‌ها شمس حق و دین تبریزی است آن


برنتابد جان آدم شرح اوصافش صریح

آنچ می تابد ز اوصافش دلا مکنی است آن


زانک اوصاف بقا اندر فنا کی رو دهد

مر مزیجی را که آن از عالم فانی است آن


آن جمالی کو که حقش نقش کرد از دست خویش

یا یکی نقشی که آن آذر و مانی است آن


هر بصر کو دید او را پس به غیرش بنگرید

سنگسارش کرد می باید که ارزانی است آن


ای دل اندر عاشقی تو نام نیکو ترک کن

کابتدای عشق رسوایی و بدنامی است آن


اندرون بحر عشقش جامه جان زحمت است

نام و نان جستن به عشق اندر دلا خامی است آن


عشق عامه خلق خود این خاصیت دارد دلا

خاصه این عشقی که زان مجلس سامی است آن


خاک تبریز ای صبا تحفه بیار از بهر من

زانک در عزت به جای گوهر کانی است آن

جام پر کن ساقیا آتش بزن اندر غمان

مست کن جان را که تا اندررسد در کاروان


از خم آن می که گر سرپوش برخیزد از او

بررود بر چرخ بویش مست گردد آسمان


زان میی کز قطره جان بخش دل افروز او

می شود دریای غم همچون مزاجش شادمان


چون نهد پا در دماغ سرکشان روزگار

در زمان سجده کنان گردند همچون خادمان


جان اگر چه بس عزیز است نزد خاص و نزد عام

لیک نزد خاص باشد بوی آن می جان جان


جان و ماه و جان و قالب بی‌نشان شد از میی

کید او از بی‌نشانی بردراند هر نشان


خمخانه لم یزل جوشیده زان می کز کفش

گشته ویرانه به عالم در هزاران خاندان


گر به مغرب بوی آن می از عدم یابد گشاد

مست گردند زاهدان اندر هری و طالقان


دست مست خم او گر خار کارد در زمین

شرق تا مغرب بروید از زمین‌ها گلستان


بانگ چنگ چنگی سرمست عشقش دررسد

در جهان خوف افتد صد امان اندر امان


گر ز خم احمدی بویی برون ظاهر شود

چون میش در جوش گردد چشم و جان کافران


گر ز خمر احمدی خواهی تمام بوی و رنگ

منزلی کن بر در تبریز یک دم ساربان


تا شوی از بوی جان حق خصال می فعال

وز تجلی‌های لطفش هم قرین و هم قران


در درون مست عشقش چیست خورشید نهان

آن که داند جز کسی جانا که آن دارد از آن


گر چه می پرسید عقلم هر دم از استاد عشق

سر آن می او نمی‌فرمود الا آن آن


هر دمی از مصر آن یوسف سوی جان‌های ما

تنگ‌های شکر می وش رسد صد کاروان


جان من در خم عشقش می بجوشد جوش‌ها

آه اگر بودی سوی ایوان عشقش نردبان


چون جهد از جان من القاب او مانند برق

چشم بیند از شعاعش صد درخش کاویان


صد هزاران خانه‌ها سازد میش در صحن جان

چون کند زیر و زبر سودای عشقش خاندان


بوی عنبر می رود بر عرش و بر روحانیان

گر چه جان تو خورد هم نیم شب از می نهان


از ملولی هجر او چون سامری اندر جهان

جانم از جمله جهان گشته‌ست صحرا بر کران


چون شراب موسی افکن زان خضر کف دررسد

صد چو جان من درآید چون کمر اندر میان


ای خداوند شمس دین مقصود از این جمله تویی

ای که خاک تو بود چون جان من دور زمان


در پی آن می که خوردم از پیاله وصل تو

این چنین زهرت ز جام هجر خوردم مزمزان


همچو تبریز و چو ایام همایون تو شاه

خود نبوده‌ست و نباشد بی‌مکان و بی‌اوان

ای دل من در هوایت همچو آب و ماهیان

ماهی جانم بمیرد گر بگردی یک زمان


ماهیان را صبر نبود یک زمان بیرون آب

عاشقان را صبر نبود در فراق دلستان


جان ماهی آب باشد صبر بی‌جان چون بود

چونک بی‌جان صبر نبود چون بود بی‌جان جان


هر دو عالم بی‌جمالت مر مرا زندان بود

آب حیوان در فراقت گر خورم دارد زیان


این نگارستان عالم پرنشان و نقش توست

لیک جای تو نگیرد کو نشان کو بی‌نشان


قطره خون دلم را چون جهانی کرده‌ای

تا ز حیرانی ندانم قطره‌ای را از جهان


بر دهان من به دست خویش بنهادی قدح

تا ز سرمستی ندانم من قدح را از دهان


من کی باشم از زمین تا آسمان مستان پرند

کز شراب تو ندانند از زمین تا آسمان


صد شبان چون من سپرده گوسفند خود به گرگ

گوسفندان را چه کردی با کی گویم کو شبان


در بیان آرم نیایی ور نهان دارم بتر

درنگنجی از بزرگی در جهان و در نهان


گر نهان را می شناسم از جهان در عاشقی

مؤمن عشقم مخوان و کافرم خوان ای فلان

از بدی‌ها آن چه گویم هست قصدم خویشتن

زانک زهری من ندیدم در جهان چون خویشتن


گر اشارت با کسی دیدی ندارم قصد او

نی به حق ذوالجلال و ذوالکمال و ذوالمنن


تا ز خود فارغ نیایم با دگر کس چون رسم

ور بگویم فارغم از خود بود سودا و ظن


ور بگفتم نکته‌ای هستش بسی تأویل‌ها

گر غرض نقصان کس دارم نه مردم من نه زن


از تو دارم التماسی ای حریف رازدار

حسن ظنی در هوی و مهر من با خویشتن


دشمن جانم منم افغان من هم از خود است

کز خودی خود من بخواهم همچو هیزم سوختن


چونک یاری را هزاران بار با نام و نشان

مدح‌های بی‌نفاقش کرده باشم در علن


فخر کرده من بر او صد بار پیدا و نهان

بوده ما را از عزیزی با دو دیده مقترن


گر یکی عیبی بگویم قصد من عیب من است

زانک ماهم را بپوشد ابر من اندر بدن


رو بدان یک وصف کردم کز ملامت مر ورا

بهر حق دوستی حملش مکن بر مکر و فن


من خودی خویش را گویم که در پنداشتی

رو اگر نور خدایی نیست شو شو ممتحن


ای خود من گر همه سر خدایی محو شو

کان همه خود دیده‌ای پس دیده خودبین بکن


چون خداوند شمس دین را می ستایم تو بدان

کاین همه اوصاف خوبی را ستودم در قرن

مطربا بردار چنگ و لحن موسیقار زن

آتش از جرمم بیار و اندر استغفار زن


ای کلیم عشق بر فرعون هستی حمله بر

بر سر او تو عصای محو موسی وار زن


عقل از بهر هوس‌ها دارداری می کند

زود چشمش را ببند و بهر او تو دار زن


ور بگوید من به دانش نظم کاری می کنم

آتشی دست آور و در نظم و اندر کار زن


در غریبستان جان تا کی شوی مهمان خاک

خاک اندر چشم این مهمان و مهمان دار زن


مطربا حسنت ز پرگار خرد بیرونتر است

خیمه عشرت برون از عقل و از پرگار زن


تار چنگت را ز پود صرف می جانی بده

زان حراره کهنه نوبخت بر اوتار زن


بر در مخدوم شمس الدین ز دیده آب زن

در همه هستی ز نار چهره او نار زن


از یکی دستان او خورشید و مه را خفته کن

پس نهان زو چنگ اندر دولت بیدار زن


عقل هشیارت قبایی دوخت بهر شمس دین

تو ز عشق او به چشم منکران مسمار زن


بر براق عشق بنشین جانب تبریز رو

و آنگهی زانو ز بهر غمزه خون خوار زن

از دخول هر غری افسرده‌ای در کار من

دور بادا وصف نفس آلودشان از یار من


دررمید از ننگ ایشان و خبیثی‌ها و مکر

از وظیفه مدح یارم این دل هشیار من


خاک لعنت بر سر افسوس داری بدرگی

کو کند از خاکساری درهم این هنجار من


ای بریده دست دزدی کو بدزدد حکمتم

و آنگهی دکان بگیرد بر سر بازار من


شرم ناید مر ورا از روی من شرم از کجا

ای حرامش باد هر تعلیم از اسرار من


آن حرامی کز شقاوت تا رود گمره رود

یا رب و ای ذوالجلال از حرمت دلدار من


خاطرش از زیرکی یا آن ضمیرش از صفا

بر فراز عرش رفتی یاد کردی یار من


ای دل مسکین من از شرکت ناکس مرم

زانک این سنت ز نااهلان بود ناچار من


گر غران و ملحدان مر آب و نان را می خورند

خوردن نان هیچ نگذارم پی این عار من


صبر کن تا دررسد یک مژده‌ای زان مه لقا

صبر کن تا رو نماید ابر گوهردار من


صبر آن باشد دلا کز مدح آن بحر صفا

رو نگردانی بلی و بشنوی گفتار من


گیرم از لطف معانی رفت تمییز از جهان

کی رود بوی دل و جان یم دربار من


ور رود از دیگران بو از خدیوم کی رود

از شهنشه شمس دین آن تا ابد تذکار من


کز شراب جان من رویدهمی تبریز در

لاله‌ها و گلبنان بر شیوه رخسار من


ای خداوند این همه غیرت ز رشک سر توست

ای هوای نازنین و شاه بی‌آزار من


من قیاسی کرده‌ام رشک تو را در حق او

لیک اندر رشک تو باطل بود پرگار من


ای شهنشه شمس دین دانم که از چندین حجاب

بشنود بیداریت این لابه‌های زار من


بینش تو بیند این کز پرتو رشک خداست

سنگ‌ها از هر طرف بر سینه سگسار من


از کرم مپسند این را کاین سوار جان من

جز به خرگاهت فرود آید از این رهوار من


ور فروآید بجز خرگاه تو من از خدا

من فنای محض خواهم ای خدایا یار من


دوش دیدم کز هوس صد تخم مار اندر رگی

درفکندم امتحان را تا چه گردد مار من


دیدمش ماری شده او هر زمان در می فزود

من پشیمان گشته‌ام زان صنعت و کردار من


من پشیمان قصد او کردم و او از خشم خود

بر زمین می زد همی دندان پرزهرار من


کاین چنین شاگردکی بدفعل و بدرگ سر کشد

ای خدا ضایع مکن این رنج و این ادرار من

عاشقا دو چشم بگشا چارجو در خود ببین

جوی آب و جوی خمر و جوی شیر و انگبین


عاشقا در خویش بنگر سخره مردم مشو

تا فلان گوید چنان و آن فلان گوید چنین


من غلام آن گل بینا که فارغ باشد او

کان فلانم خار خواند وان فلانم یاسمین


دیده بگشا زین سپس با دیده مردم مرو

کان فلانت گبر گوید وان فلانت مرد دین


ای خدا داده تو را چشم بصیرت از کرم

کز خمارش سجده آرد شهپر روح الامین


چشم نرگس را مبند و چشم کرکس را مگیر

چشم اول را مبند و چشم احول را مبین


عاشقان صورتی در صورتی افتاده‌اند

چون مگس کز شهد افتد در طغار دوغگین


شاد باش ای عشقباز ذوالجلال سرمدی

با چنان پرها چه غم باشد تو را از آب و طین


گر همی‌خواهی که جبریلت شود بنده برو

سجده‌ای کن پیش آدم زود ای دیو لعین


بادیه خون خوار اگر واقف شدی از کعبه‌ام

هر طرف گلشن نمودی هر طرف ماء معین


ای به نظاره بد و نیک کسان درمانده

چون بدین راضی شدی یارب تو را بادا معین


چون امانت‌های حق را آسمان طاقت نداشت

شمس تبریزی چگونه گستریدش در زمین

موی بر سر شد سپید و روی من بگرفت چین

از فراق دلبری کاسدکن خوبان چین


جان ز غیرت گوش را گوید حدیثش کم شنو

دل ز غیرت چشم را گوید که رویش را مبین


دست عشرت برگشادم تا ببندم پای غم

عشرتم همرنگ غم شد ای مسلمانان چنین


دست در سنگی زدم دانم که نرهاند مرا

لیک غرقه گشته هم چنگی زند در آن و این


از در دل درشدم امروز دیدم حال او

زردروی و جامه چاک و بی‌یسار و بی‌یمین


گفتمش چونی دلا او گریه درشدهای های

از فراق ماه روی همنشان همنشین