ديوان شمس

ای خراب اسرارم از اسرار تو اسرار تو


نقش‌هایی دیدم از گلزار تو گلزار تو


کشته عشق توام ور ز آنک تو منکر شوی

خط‌هایی دارم از اقرار تو اقرار تو


می‌گدازم می‌گدازم هر زمان همچون شکر

از شکرها رسته از گفتار تو گفتار تو


شب همه خلقان بخفته چشم من بیدار و باز

همچو بخت و طالع بیدار تو بیدار تو


چند گویی مر مرا کز کار چون کاهل شدی

راست گویی ای صنم از کار تو از کار تو


ای طبیب عاشقان این جمله بیماریم

هست زان دو نرگس بیمار تو بیمار تو


ای دم هشیاریم بی‌هوش هشیاری تو


ای دم بی‌هوشیم هشیار تو هشیار تو


چشمه‌ها بر دل بجوشد هر دم از دریای تو

چشم دل پرک زن انوار تو انوار تو


شمس تبریزی که عالم اندک اندک بود

از عطا و بخشش بسیار تو بسیار تو

جمله خشم از کبر خیزد از تکبر پاک شو


گر نخواهی کبر را رو بی‌تکبر خاک شو


خشم هرگز برنخیزد جز ز کبر و ما و من

هر دو را چون نردبان زیر آر و بر افلاک شو


هر کجا تو خشم دیدی کبر را در خشم جو

گر خوشی با این دو مارت خود برو ضحاک شو


گر ز کبر و خشم بیزاری برو کنجی بخست

ور ز کبر و خشم دلشادی برو غمناک شو


خشم سگساران رها کن خشم از شیران ببین

خشم از شیران چو دیدی سر بنه شیشاک شو


لقمه شیرین که از وی خشم انگیزان مخور

لقمه از لولاک گیر و بنده لولاک شو


رو تو قصاب هوا شو کبر و کین را خون بریز

چند باشی خفته زیر این دو سگ چالاک شو

ای سنایی عاشقان را درد باید درد کو


بار جور نیکوان را مرد باید مرد کو


بار جور نیکوان از دی و فردا برتر است

وانما جان کسی از دی و فردا فرد کو


ور خیال آید تو را کز دی و فردا برتری

برتری را کار و بار و ملک و بردابرد کو


در میان هفت دریا دامن تو خشک کو

در میان هفت دوزخ عنصر تو سرد کو


این نداری خود ولیکن گر تو این را طالبی

آه سرد و اشک گرم و چهره‌های زرد کو


هر نفس بوی دل آید از صراط المستقیم

تا نگویی عشق ره رو را که راه آورد کو


گرد از آن دریا برآمد گرد جسم اولیاست

تا نگویی قوم موسی را در این یم گرد کو

ای صبا بادی که داری در سر از یاری بگو


گر نگویی با کسی با عاشقان باری بگو


قصه کن در گوش ما گر دیگران محرم نیند

با دل پرخون ما پیغام دلداری بگو


آن مسیح حسن را دانم که می‌دانی کجاست

با کسی کز عشق دارد بسته زناری بگو


بانگ برزن عاشقی را کو به گل مشغول شد

گو که شرمت باد از آن رخ ترک گلزاری بگو


ای صبا خوش آمدی چون بازگردی سوی دوست

حال من دزدیده اندر گوش عیاری بگو


سوسنی با صد زبان گر حال من با او بگفت

تو چو نرگس بی‌زبان از چشم اسراری بگو


با چنان غیرت که جان دارد بگفتم پیش خلق

شمس تبریزی بگویم گفت جان آری بگو

گذر آمد خیالش گفت جان این است او پادشاه شهرهای لامکان این است او

صد هزار انگشت‌ها اندر اشارت دیده شد

سوی او از نور جان‌ها کای فلان این است او


چون زمین سرسبز گشت از عکس آن گلزار او

نعره‌ها آمد به گوشم ز آسمان این است او


هین سبکتر دست درزن در عنان مرکبش

پیش از آن کو برکشاند آن عنان این است او


جمله نور حق گرفته همچو طور این جان از او

همچو گوهر تافته از عین کان این است او


رو به ماه آورد مریخ و بگفتش هوش دار

تا نلافی تو ز خوبی هان و هان این است او


شمس تبریزی شنیدستی ببین این نور را

کز وی آمد کاسدی‌های بتان این است او

ای جهان برهم زده سودای تو سودای تو


چاشنی عمرم از حلوای تو حلوای تو


دامن گردون پر از در است و مروارید و لعل

می‌دوانند جانب دریای تو دریای تو


جان‌های عاشقان چون سیل‌ها غلطان شده

تا بریزد جمله را در پای تو در پای تو


جان‌های عاشقان چون سیل‌ها غلطان شده

می‌دوانند جانب دریای تو دریای تو


ای خمار عاشقان از باده‌های دوش تو

وی خراب امروزم از فردای تو فردای تو


من نظر کردم به جان ساده بی‌رنگ خویش

زرد دیدم نقشش از صفرای تو صفرای تو


چون نظر کردم نکو من در صفای گوهرت

ماه رخ بنمود از سیمای تو سیمای تو


ماه خواندم من تو را بس جرم دارم زین سخن

مه کی باشد کو بود همتای تو همتای تو


این چنین گوید خداوند شمس تبریزی بنام

ای همه شهر دلم غوغای تو غوغای تو

جسم و جان با خود نخواهم خانه خمار کو


لایق این کفر نادر در جهان زنار کو


هر زمان چون مست گردد از نسیم خمر جان

تا در خمخانه می‌تازد ولیکن بار کو


سوی بی‌گوشی سماع چنگ می‌آید ولیک

چنگ جانان است آن را چوب یا اوتار کو


چونک او بی‌تن شود پس خلعت جان آورند

کاندر او دستان حایک یا که پود و تار کو


کبر عاشق بوی کن کان خود به معنی خاکیی است

در چنان دریا تکبر یا که ننگ و عار کو


چون مشامت برگشاید آیدت از غار عشق

طرفه بویی پس دوی هر سو که آخر غار کو


رنگ بی‌رنگی است از رخسار عاشق آن صفا

آن وفا و آن صفا و لطف خوش رخسار کو


آمدت مژده ز عمر سرمدی پس حمد کو

کاندر آن عمرت غم امسال و یاد پار کو


صحبت ابرار و هم اشرار کان جا زحمت است

در حریم سایه آن مهتر اخیار کو


شمس حق و دین خداوند صفاهای ابد

در شعاع آفتابش ذره هشیار کو

عاشقی بر من پریشانت کنم نیکو شنو


کم عمارت کن که ویرانت کنم نیکو شنو


گر دو صد خانه کنی زنبوروار و موروار

بی‌کس و بی‌خان و بی‌مانت کنم نیکو شنو


تو بر آنک خلق مست تو شوند از مرد و زن

من بر آنک مست و حیرانت کنم نیکو شنو


چون خلیلی هیچ از آتش مترس ایمن برو

من ز آتش صد گلستانت کنم نیکو شنو


گر که قافی تو را چون آسیای تیزگرد

آورم در چرخ و گردانت کنم نیکو شنو


ور تو افلاطون و لقمانی به علم و کر و فر

من به یک دیدار نادانت کنم نیکو شنو


تو به دست من چو مرغی مرده‌ای وقت شکار

من صیادم دام مرغانت کنم نیکو شنو


بر سر گنجی چو ماری خفته‌ای ای پاسبان

همچو مار خسته پیچانت کنم نیکو شنو


ای صدف چون آمدی در بحر ما غمگین مباش

چون صدف‌ها گوهرافشانت کنم نیکو شنو


بر گلویت تیغ‌ها را دست نی و زخم نی

گر چو اسماعیل قربانت کنم نیکو شنو


دامن ما گیر اگر تردامنی تردامنی

تا چو مه از نور دامانت کنم نیکو شنو


من همایم سایه کردم بر سرت از فضل خود

تا که افریدون و سلطانت کنم نیکو شنو


هین قرائت کم کن و خاموش باش و صبر کن

تا بخوانم عین قرآنت کنم نیکو شنو

دوش خوابی دیده‌ام خود عاشقان را خواب کو


کاندرون کعبه می‌جستم که آن محراب کو


کعبه جان‌ها نه آن کعبه که چون آن جا رسی

در شب تاریک گویی شمع یا مهتاب کو


بلک بنیادش ز نوری کز شعاع جان تو

نور گیرد جمله عالم لیک جان را تاب کو


خانقاهش جمله از نور است فرشش علم و عقل

صوفیانش بی‌سر و پا غلبه قبقاب کو


تاج و تختی کاندرون داری نهان ای نیکبخت

در گمان کیقباد و سنجر و سهراب کو


در میان باغ حسنش می‌پر ای مرغ ضمیر

کایمن آباد است آن جا دام یا مضراب کو


در درون عاریت‌های تن تو بخششی است

در میان جان طلب کان بخشش وهاب کو


در صفت کردن ز دور اطناب شد گفت زمان

چون رسیدم در طناب خود کنون اطناب کو


چون برون رفتی ز گل زود آمدی در باغ دل

پس از آن سو جز سماع و جز شراب ناب کو


چون ز شورستان تن رفتی سوی بستان جان

جز گل و ریحان و لاله و چشمه‌های آب کو


چون هزاران حسن دیدی کان نبد از کالبد

پس چرا گویی جمال فاتح الابواب کو


ای فقیه از بهر لله علم عشق آموز تو

ز آنک بعد از مرگ حل و حرمت و ایجاب کو


چون به وقت رنج و محنت زود می‌یابی درش

بازگویی او کجا درگاه او را باب کو


باش تا موج وصالش دررباید مر تو را

غیب گردی پس بگویی عالم اسباب کو


ار چه خط این بوابت هوس شد در رقاع

رقعه عشقش بخوان بنمایدت بواب کو


هر کسی را نایب حق تا نگویی زینهار

در بساط قاضی آ آنگه ببین نواب کو


تا نمالی گوش خود را خلق بینی کار و بار

چون بمالی چشم خود را گویی آن را تاب کو


در خرابات حقیقت پیش مستان خراب

در چنان صافی نبینی درد و خس و انساب کو

ای برادر عاشقی را درد باید درد کو


صابری و صادقی را مرد باید مرد کو


چند از این ذکر فسرده چند از این فکر زمن

نعره‌های آتشین و چهره‌های زرد کو


کیمیا و زر نمی‌جویم مس قابل کجاست

گرم رو را خود کی یابد نیم گرمی سرد کو