ديوان شمس

در خلاصه عشق آخر شیوه اسلام کو


در کشوف مشکلاتش صاحب اعلام کو


آهوی عرشی که او خود عاشق نافه خود است

التفات او به دانه طوف او بر دام کو


گر چه هر روزی به هجران همچو سالی می‌بود

چونک از هجران گذشتی لیل یا ایام کو


جانور را زادنش از ماده و نر وز رحم

در ولادت‌های روحانی بگو ارحام کو


ساقیا هشیار نتوان عشق را دریافتن

بوی جامت بی‌قرارم کرد آخر جام کو


هست احرامت در این حج جامه هستیت را

از سر سرت بکندن شرط این احرام کو


چونک هستی را فکندی روح اندر روح بین

جوق جوق و جمله فرد آن جایگه اجرام کو


وین همه جان‌های تشنه بحر را چون یافتند

محو گشتند اندر آن جا جز یکی علام کو


دور و نزدیک و ضیاع و شهر و اقلیم و سواد

زین سوی بحر است از آن سو شهر یا اقلام کو


آنچ این تن می‌نویسد بی‌قلم نبود یقین

آنک جان بر خود نویسد حاجت اقلام کو


هوش و عقل آدمیزادی ز سردی وی است

چونک آن می گرم کردش عقل یا احلام کو


اندر آن بی‌هوشی آری هوش دیگر لون هست

هوش بیداری کجا و رأیت احلام کو


مرغ تا اندر قفس باشد به حکم دیگری است

چون قفس بشکست و شد بر وی از آن احکام کو


با حضور عقل آثام است بر نفس از گنه

با حضور عقل عقل این نفس را آثام کو


در مساس تن به تن محتاج حمام است مرد

در مساس روح‌ها خود حاجت حمام کو


گر شوی تو رام خود رامت شود جمله جهان

گر تو رستم زاده‌ای این رخشت آخر رام کو


گر تو ترک پخته گویی خام مسکر باشدت

پس تو را در جام سر آثار و بوی خام کو


چون بخوردی بی‌قدم بخرام در دریای غیب

تو اگر مستی بیا مستانه‌ای بخرام کو


فرض لازم شد عبادت عشق را آخر بگو

فرض و ندب و واجب و تعلیم و استلزام کو


عشقبازی‌های جان و آنگهی اکراه و زور

عشق بربسته کجا و ای ولی اکرام کو


رنج بر رخسار عاشق راحت اندر جان او

رنج خود آوازه ای آن جا بجز انعام کو


خدمتی از خوف خود انعام را باشد ولیک

خدمتی از عشق را امثال کالانعام کو


یک قدم راه است گر توفیق باشد دستگیر

پس حدیث راه دور و رفتن اعوام کو


لیک سایه آن صنم باید که بر تو اوفتد

آن صنم کش مثل اندر جمله اصنام کو


آن خداوند به حق شمس الحق و دین کفو او

در همه آبا و در اجداد و در اعمام کو


درخور در یتیمش کی شود آن هفت بحر

گر نظیرش هست در ارواح یا اجسام کو


در رکاب اسپ عشقش از قبیل روحیان

جز قباد و سنجر و کاووس یا بهرام کو


دیده را از خاک تبریز ارمغان آراد باد

ز آنک جز آن خاک این خاکیش را آرام کو

ناله ای کن عاشقانه درد محرومی بگو


پارسی گو ساعتی و ساعتی رومی بگو


خواه رومی خواه تازی من نخواهم غیر تو

از جمال و از کمال و لطف مخدومی بگو


هم بسوزی هم بسازی هم بتابی در جهان

آفتابی ماهتابی آتشی مومی بگو


گر کسی گوید که آتش سرد شد باور مکن

تو چه دودی و چه عودی حی قیومی بگو


ای دل پران من تا کی از این ویران تن

گر تو بازی برپر آن جا ور تو خود بومی بگو

ای ز رویت تافته در هر زمانی نور نو


وی ز نورت نقش بسته هر زمانی حور نو


کژ نشین و راست بشنو عقل ماند یا خرد

ساقیی چون تو و هر دم باده منصور نو


کی تواند شیشه ای را ز آتشی برداشتن

یا می کهنه کی داند ساختن ز انگور نو


می‌چشان و می‌کشان روشن دلان را جوق جوق

تازه می‌کن این جهان کهنه را از شور نو


عشق عشرت پیشه ای که دولتت پاینده باد

روز روزت عید تازه هر شبانگه سور نو

طرب اندر طرب است او که در عقل شکست او


تو ببین قدرت حق را چو درآمد خوش و مست او


همه امروز چنانیم که سر از پای ندانیم

همه تا حلق درآییم و در این حلقه نشست او


چو چنین باشد محرم کی خورد غم کی خورد غم

به سبو ده می خوش دم که قدح را بشکست او


شه من باده فرستد به چه رو می‌نپرستم

هله ای مطرب برگو که زهی باده پرست او

ز من و تو شرری زاد در این دل ز چنان رو


که خطا بود از این رو و صواب است از آن رو


ز همان رو که زد آتش ز همان رو کشد آتش

ز همان روی که مردم کندم زنده همان رو


همه عشاق که مستند ز چه رو دیده ببستند

که بدانند که بی‌چشم توان دید به جان رو


نبود روی از این سو همه پشت است از این سو

که نگنجید در این حد و نه در جان و مکان رو


به یکی لحظه چریدند همه جان‌ها و پریدند

که نباید که ز نقصان شود از چشم نهان رو

تو بمال گوش بربط که عظیم کاهل است او


بشکن خمار را سر که سر همه شکست او


بنواز نغمه تر به نشاط جام احمر

صدفی است بحرپیما که در آورد به دست او


چو درآمد آن سمن بر در خانه بسته بهتر

که پریر کرد حیله ز میان ما بجست او


چه بهانه گر بت است او چه بلا و آفت است او

بگشاید و بدزدد کمر هزار مست او


شده‌ایم آتشین پا که رویم مست آن جا

تو برو نخست بنگر که کنون به خانه هست او


به کسی نظر ندارد بجز آینه بت من

که ز عکس چهره خود شده است بت پرست او


هله ساقیا بیاور سوی من شراب احمر

که سری که مست شد او ز خیال ژاژ رست او


نه غم و نه غم پرستم ز غم زمانه رستم

که حریف او شدستم که در ستم ببست او


تو اگر چه سخت مستی برسان قدح به چستی

مشکن تو شیشه گر چه دو هزار کف بخست او


قدحی رسان به جانم که برد به آسمانم

مدهم به دست فکرت که کشد به سوی پست او


تو نه نیک گو و نی بد بپذیر ساغر خود

بد و نیک او بگوید که پناه هر بد است او

خنک آن جان که رود مست و خرامان بر او


برهد از خر تن در سفر مصدر او


خلع نعلین کند وز خود و دنیا بجهد

همچو موسی قدم صدق زند بر در او


همچو جرجیس شود کشته عشقش صد بار

یا چو اسحاق شود بسمل از آن خنجر او


سر دیگر رسدش جز سر پردرد و صداع

مغفرت بنهد بر فرق سرش مغفر او


کیله رزقش اگر درشکند میکائیل

عوضش گاه بود خلد و گهی کوثر او


پدر و مادر و خویشان چو به خاکش بنهند

شود او ماهی و دریا پدر و مادر او


عشق دریای حیات است که او را تک نیست

عمر جاوید بود موهبت کمتر او


می‌رود شمس و قمر هر شب در گور غروب

می‌دهدشان فر نو شعشعه گوهر او


ملک الموت به صد ناز ستاند جانی

که بود باخبر و دیده ور از محشر او


تن ما خفته در آن خاک به چشم عامه

روح چون سرو روان در چمن اخضر او


نه به ظاهر تن ما معدن خون و خلط است

هیچ جان را سقمی هست از این مقذر او


در چنین مزبله جان را دو هزاران باغ است

پس چرا ترسد جان از لحد و مقبر او


آنک خون را چو می ناب غذای جان کرد

بنگر در تن پرنور و رخ احمر او


هله دلدار بخوان باقی این بر منکر

تا دو صد چشمه روان گردد از مرمر او

خنک آن دم که نشینیم در ایوان من و تو


به دو نقش و به دو صورت به یکی جان من و تو


داد باغ و دم مرغان بدهد آب حیات

آن زمانی که درآییم به بستان من و تو


اختران فلک آیند به نظاره ما

مه خود را بنماییم بدیشان من و تو


من و تو بی‌من و تو جمع شویم از سر ذوق

خوش و فارغ ز خرافات پریشان من و تو


طوطیان فلکی جمله شکرخوار شوند


در مقامی که بخندیم بدان سان من و تو


این عجبتر که من و تو به یکی کنج این جا

هم در این دم به عراقیم و خراسان من و تو


به یکی نقش بر این خاک و بر آن نقش دگر

در بهشت ابدی و شکرستان من و تو

گر رود دیده و عقل و خرد و جان تو مرو


که مرا دیدن تو بهتر از ایشان تو مرو


آفتاب و فلک اندر کنف سایه توست

گر رود این فلک و اختر تابان تو مرو


ای که درد سخنت صافتر از طبع لطیف

گر رود صفوت این طبع سخندان تو مرو


اهل ایمان همه در خوف دم خاتمتند

خوفم از رفتن توست ای شه ایمان تو مرو


تو مرو گر بروی جان مرا با خود بر

ور مرا می‌نبری با خود از این خوان تو مرو


با تو هر جزو جهان باغچه و بستان است

در خزان گر برود رونق بستان تو مرو


هجر خویشم منما هجر تو بس سنگ دل است

ای شده لعل ز تو سنگ بدخشان تو مرو



کی بود ذره که گوید تو مرو ای خورشید

کی بود بنده که گوید به تو سلطان تو مرو


لیک تو آب حیاتی همه خلقان ماهی

از کمال کرم و رحمت و احسان تو مرو


هست طومار دل من به درازی ابد

برنوشته ز سرش تا سوی پایان تو مرو


گر نترسم ز ملال تو بخوانم صد بیت

که ز صد بهتر وز هجده هزاران تو مرو

مزن ای پسر خوش دم خوش کام بگو بهر آرام دلم نام دلارام بگو

پرده من مدران و در احسان بگشا

شیشه دل مشکن قصه آن جام بگو


ور در لطف ببستی در اومید مبند

بر سر بام برآ و ز سر بام بگو


ور حدیث و صفت او شر و شوری دارد

صفت این دل تنگ شررآشام بگو


چونک رضوان بهشتی تو صلایی درده

چونک پیغامبر عشقی هله پیغام بگو


آه زندانی این دام بسی بشنودیم

حال مرغی که برسته‌ست از این دام بگو


سخن بند مگو و صفت قند بگو

صفت راه مگو و ز سرانجام بگو


شرح آن بحر که واگشت همه جان‌ها او است

که فزون است ز ایام و ز اعوام بگو


ور تنور تو بود گرم و دعای تو قبول

غم هر ممتحن سوخته خام بگو


شکر آن بهره که ما یافته‌ایم از در فضل

فرصت ار دست دهد هم بر بهرام بگو


وگر از عام بترسی که سخن فاش کنی

سخن خاص نهان در سخن عام بگو


ور از آن نیز بترسی هله چون مرغ چمن

دم به دم زمزمه بی‌الف و لام بگو


همچو اندیشه که دانی تو و دانای ضمیر

سخنی بی‌نقط و بی‌مد و ادغام بگو