ديوان شمس

دلا تا نازکی و نازنینی


برو که نازنینان را نبینی


در این رنگی دلا تا تو بلنگی

نیابی در چنان تا تو چنینی


در آیینه نبینی روی خوبان

که تا با خوی زشتت همنشینی


تو زیبا شو که این آیینه زیباست

تو بی‌چین شو که آیینه است چینی


مشو پنهان که غیرت در کمین است

همی‌بیند تو را کاندر کمینی


ز خود پنهان شدی سر درکشیدی

ببستی چشم تا خود را نبینی


به لب یاسین همی‌خوانی ولیکن

ز کینه جمله تن دندان چو سینی

اگر درد مرا درمان فرستی


وگر کشت مرا باران فرستی


وگر آن میر خوبان را به حیلت

ز خانه جانب میدان فرستی


وگر ساقی جان عاشقان را

میان حلقه مستان فرستی


همه ذرات عالم زنده گردد

چو جانم را بر جانان فرستی


وگر لب را به رحمت برگشایی

مفرح سوی بیماران فرستی


به دربان گفته‌ای مگذار ما را

مرا هر دم بر دربان فرستی


منم کشتی در این بحر و نشاید

که بر من باد سرگردان فرستی


همی‌خواهم که کشتیبان تو باشی

اگر بر عاشقان طوفان فرستی


مرا تا کی مها چون ارمغانی

به پیش این و پیش آن فرستی


دل بریان عاشق باده خواهد

تو او را غصه و گریان فرستی


یکی رطلی گران برریز بر وی

از آن رطلی که بر مردان فرستی


دل و جان هر دو را در نامه پیچم

اگر تو نامه پنهان فرستی


تو چون خورشید از مشرق برآیی

جهان بی‌خبر را جان فرستی


چه باشد ای صبا گر این غزل را

به خلوتخانه سلطان فرستی

کسی کو را بود در طبع سستی


نخواهد هیچ کس را تندرستی


مده دامن به دستان حسودان

که ایشان می‌کشندت سوی پستی


زیانتر خویش را و دیگران را

نباشد چون حسد در جمله هستی


هلا بشکن دل و دام حسودان

وگر نی پشت بخت خود شکستی


از این اخوان چو ببریدی چو یوسف

عزیز مصری و از گرگ رستی


اگر حاسد دو پایت را ببوسد

به باطن می‌زند خنجر دودستی


ندارد مهر مهره او چه گشتی

ندارد دل دل اندر وی چه بستی


اگر در حصن تقوا راه یابی

ز حاسد وز حسد جاوید رستی


اگر چه شیرگیری ترک او کن

نه آن شیر است کش گیری به مستی

چرا ز اندیشه ای بیچاره گشتی


فرورفتی به خود غمخواره گشتی


تو را من پاره پاره جمع کردم

چرا از وسوسه صدپاره گشتی


ز دارالملک عشقم رخت بردی

در این غربت چنین آواره گشتی


زمین را بهر تو گهواره کردم

فسرده تخته گهواره گشتی


روان کردم ز سنگت آب حیوان

به سوی خشک رفتی خاره گشتی


تویی فرزند جان کار تو عشق است

چرا رفتی تو و هرکاره گشتی


از آن خانه که تو صد زخم خوردی

به گرد آن در و درساره گشتی


در آن خانه که صد حلوا چشیدی

نگشتی مطمئن اماره گشتی


خمش کن گفت هشیاریت آرد

نه مست غمزه خماره گشتی

کجا شد عهد و پیمانی که کردی


کجا شد قول و سوگندی که خوردی


نگفتی چرخ تا گردان بود گرد

از این سرگشته هرگز برنگردی


نگفتی تا بود خورشید دلگرم

نکاهد گرم ما را هیچ سردی


نگفتی یک دل و مردانه باشیم

به جان جمله مردان و بمردی


مرا گویی اگر من جور کردم

بدان کردم که پیش از من تو کردی


چرا شاید که با چون من گدایی

چو تو شاهنشهی گیرد نبردی


میان ما و تو سرکنگبین است

ز من سرکه ز تو شکرنوردی


چو من سرکه فروشم پس تو شکر

بیفزا چون به شیرینی تو فردی


منم خاک و چو خاکی باد یابد

تو عذرش نه مگویش گرد کردی


نباشد راه را عار از چو من گرد

که زر را عار نبود رنگ زردی


شهاب آتش ما زنده بادا

چو القاب شهاب سهروردی

دلا رو رو همان خون شو که بودی

بدان صحرا و هامون شو که بودی


در این خاکستر هستی چو غلطی

در آتشدان و کانون شو که بودی


در این چون شد چگونه چند مانی

بدان تصریف بی‌چون شو که بودی


نه گاوی که کشی بیگار گردون

بر آن بالای گردون شو که بودی


در این کاهش چو بیماران دقی

به عمر روزافزون شو که بودی


زبون طب افلاطون چه باشی

فلاطون فلاطون شو که بودی


ایم هو کی اسیرانه چه باشی

همان سلطان و بارون شو که بودی


اگر رویین تنی جسم آفت توست

همان جان فریدون شو که بودی


همان اقبال و دولت بین که دیدی

همان بخت همایون شو که بودی


رها کن نظم کردن درها را

به دریا در مکنون شو که بودی

مرا چون ناف بر مستی بریدی


ز من چه ساقیا دامن کشیدی


چنین عشقی پدید آری به هر دم

پدیدآرنده چون ناپدیدی


دهل پیدا دهلزن چون است پنهان

زهی قفل و زهی این بی‌کلیدی


جنون طرفه پیدا گشت در جان

جنون را عقل‌ها کرده مریدی


هزاران رنگ پیدا شد از آن خم

منزه از کبودی و سپیدی


دو دیده در عدم دوز و عجب بین

زهی اومیدها در ناامیدی


اگر دریای عمانی سراسر

در آن ابری نگر کز وی چکیدی


در آن دکان تو تخته تخته بودی

اگر خود این زمان عرش مجیدی


در اقلیم عدم ز آحاد بودی

در این ده گر چه مشهور و وحیدی


همان جا رو چنان ز آحاد می‌باش

از آن گلشن چرا بیرون پریدی


بر این سو صد گره بر پایت افتاد

ز فکر وهمی و نکته عمیدی

از این تنگین قفس جانا پریدی


وزین زندان طراران رهیدی


ز روی آینه گل دور کردی

در آیینه بدیدی آنچ دیدی


خبرها می‌شنیدی زیر و بالا

بر آن بالا ببین آنچ شنیدی


چو آب و گل به آب و گل سپردی

قماش روح بر گردون کشیدی


ز گردش‌های جسمانی بجستی

به گردش‌های روحانی رسیدی


بجستی ز اشکم مادر که دنیاست

سوی بابای عقلانی دویدی


بخور هر دم می شیرینتر از جان

به هر تلخی که بهر ما چشیدی


گزین کن هر چه می‌خواهی و بستان

چو ما را بر همه عالم گزیدی


از این دیگ جهان رفتی چو حلوا

به خوان آن جهان زیرا پزیدی


اگر چه بیضه خالی شد ز مرغت

برون بیضه عالم پریدی


در این عالم نگنجی زین سپس تو

همان سو پر که هر دم در مزیدی


خمش کن رو که قفل تو گشادند

اجل بنمود قفلت را کلیدی

صلا ای صوفیان کامروز باری


سماع است و نشاط و عیش آری


صلا کز شش جهت درها گشاده‌ست

ز قعر بحر پیدا شد غباری


صلا کاین مغزها امروز پر شد

ز بوی وصل جانی جان سپاری


صلا که یافت هر گوشی و هوشی

ز بی‌هوشی مطلق گوشواری


صلا که ساعتی دیگر نیابی

ز مشرق تا به مغرب هوشیاری


در آن میدان که دیاری نمی‌گشت

به هر گوشه‌ست روحانی سواری


چو هیزم اندر این آتش درآیید

که تا هفتم فلک دارد شراری


میان شوره خاک نفس جز وی

به هر سویی درختی جویباری


تو اندر باغ‌ها دیدی که گیرد

درختی مر درختی را کناری

به تن این جا به باطن در چه کاری


شکاری می‌کنی یا تو شکاری


کز او در آینه ساعت به ساعت

همی‌تابد عجب نقش و نگاری


مثال باز سلطان است هر نقش

شکار است او و می‌جوید شکاری


چه ساکن می‌نماید صورت تو

درون پرده تو بس بی‌قراری


لباست بر لب جوی و تو غرقه

از این غرقه عجب سر چون برآری


حریفت حاضر است آن جا که هستی

ولیکن گر بگوید شرم داری


به هر شیوه که گردد شاخ رقصان

نباشد غایب از باد بهاری


مجه تو سو به سو ای شاخ از این باد

نمی‌دانی کز این با دست یاری


به صد دستان به کار توست این باد

تو را خود نیست خوی حق گزاری


از او یابی به آخر هر مرادی

همو مستی دهد هم هوشیاری


بپرس او کیست شمس الدین تبریز

بجز در عشق او تا سر نخاری