ديوان شمس

گر در آب و گر در آتش می‌روی

آن نمی‌دانم برو خوش می‌روی


در رخت پیداست والله رنگ او

رو که سوی یار مه وش می‌روی


نقش‌ها را پشت و پایی می‌زنی

سوی نقش نامنقش می‌روی


ذوق جان‌ها می‌زند بر جان تو

مست و دست انداز و سرکش می‌روی


در پی تو می‌دود اقبال رو


گر به عرش و گر به مفرش می‌روی


آنک در سر داری از سودای یار

چه عجب گر تو مشوش می‌روی


شه صلاح الدین برآ زین شش جهت

گر چه ظاهر اندر این شش می‌روی

ز کجا آمده‌ای می‌دانی

ز میان حرم سبحانی


یاد کن هیچ به یادت آید

آن مقامات خوش روحانی


پس فراموش شدستت آن‌ها


لاجرم خیره و سرگردانی


جان فروشی به یکی مشتی خاک

این چه بیع است بدین ارزانی


بازده خاک و بدان قیمت خود

نی غلامی ملکی سلطانی


جهت تو ز فلک آمده‌اند

خوبرویان خوش پنهانی

آنچ در سینه نهان می‌داری

درنیابند چه می‌پنداری


خفته پنداشته‌ای دل‌ها را

که خدایت دهدا بیداری


هر درخت آنچ که دارد در دل

آن بدیده‌ست گلی یا خاری


ای چو خفاش نهان گشته ز روز

تا ندانند که تو بیماری


به خدا از همگان فاشتری

گر چه در پیشگه اسراری


پیش خورشید همان خفاشی

گر چه ز اندیشه چو بوتیماری


چنگ اگر چه که ننالد دانند

کو چه شکل است به وقت زاری


ور بنالد ز غمی هم دانند

کو ندارد صفت هشیاری

ای خیالی که به دل می‌گذری

نی خیالی نی پری نی بشری


اثر پای تو را می‌جویم

نه زمین و نه فلک می‌سپری


گر ز تو باخبران بی‌خبرند

نه تو از بی‌خبران باخبری


مونس و یار دلی یا تو دلی

تو مقیم نظری یا نظری


ایها الخاطر فی مکرمه

قف زمانا بخداء البصر


لا تعجل به مرور و نوی

بدل اللیل بضؤ السحر


حسن تدبیرک قد صاغ لنا

الهیولی به حسان الصور


گر صور جان و هیولی خرد است

عشق تو دیگر و تو خود دگری


این هیولی پدر صورت‌هاست

ای تو کرده پدران را پدری


نی هیولای همه آبی بود

چه کند آب چو آبش ببری


گر هیولا و صور جان افزاست

دگرم عشوه مده تو دگری


از هیولا است صور ریگ روان

ریگ را هرزه چرا می‌شمری

تو چرا جمله نبات و شکری


تو چرا دلبر و شیرین نظری



تو چرا همچو گل خندانی

تو چرا تازه چو شاخ شجری


تو به یک خنده چرا راه زنی

تو به یک غمزه چرا عقل بری


تو چرا صاف چو صحن فلکی

تو چرا چست چو قرص قمری


تو چرا بی‌بنه چون دریایی

تو چرا روشن و خوش چون گهری


عاقلان را ز چه دیوانه کنی

ای همه پیشه تو فتنه گری



ساکنان را ز چه در رقص آری

ز آدمی و ملک و دیو و پری


تو چرا توبه مردم شکنی

تو چرا پرده مردم بدری


همه دل‌ها چو در اندیشه توست

تو کجایی به چه اندیشه دری

از دلبر نهانی گر بوی جان بیابی


در صد جهان نگنجی گر یک نشان بیابی


چون مهر جان پذیری بی‌لشکری امیری

هم ملک غیب گیری هم غیب دان بیابی


گنجی که تو شنیدی سودای آن گزیدی

گر در زمین ندیدی در آسمان بیابی


در عشق اگر امینی ای بس بتان چینی

هم رایگان ببینی هم رایگان بیابی


در آینه مبارک آن صاف صاف بی‌شک

نقش بهشت یک یک هم در جهان بیابی


چون تیر عشق خستت معشوق کرد مستت

گر جان بشد ز دستت صد همچنان بیابی


قفل طلسم مشکل سهلت شود به حاصل

گر از وساوس دل یک دم امان بیابی



درهم شکن بتان را از بهر شاه جان را

تا نقش بند آن را اندر عیان بیابی


تبریز در محقق از شمس ملت و حق

در رمزهای مطلق صد ترجمان بیابی

چه باشد ای برادر یک شب اگر نخسپی


چون شمع زنده باشی همچون شرر نخسپی


درهای آسمان را شب سخت می‌گشاید

نیک اختریت باشد گر چون قمر نخسپی


گر مرد آسمانی مشتاق آن جهانی

زیر فلک نمانی جز بر زبر نخسپی


چون لشکر حبش شب بر روم حمله آرد

باید که همچو قیصر در کر و فر نخسپی


عیسی روزگاری سیاح باش در شب

در آب و در گل ای جان تا همچو خر نخسپی


شب رو که راه‌ها را در شب توان بریدن

گر شهر یار خواهی اندر سفر نخسپی


در سایه خدایی خسپند نیکبختان

زنهار ای برادر جای دگر نخسپی


چون از پدر جدا شد یوسف نه مبتلا شد

تو یوسفی هلا تا جز با پدر نخسپی



زیرا برادرانت دارند قصد جانت

هان تا میان ایشان جز با حذر نخسپی


تبریز شمس دین را جز ره روی نیابد

گر تو ز ره روانی بر ره گذر نخسپی

ای آنک امام عشقی تکبیر کن که مستی


دو دست را برافشان بیزار شو ز هستی


موقوف وقت بودی تعجیل می‌نمودی

وقت نماز آمد برجه چرا نشستی


بر بوی قبله حق صد قبله می‌تراشی

بر بوی عشق آن بت صد بت همی‌پرستی


بالاترک پر ای جان ای جان بنده فرمان

که مه بود به بالا سایه بود به پستی


همچون گدای هر در بر هر دری مزن سر

حلقه در فلک زن زیرا درازدستی


سغراق آسمانت چون کرد آن چنانت

بیگانه شو ز عالم کز خویش هم برستی


می‌گویمت که چونی هرگز کسی بگوید

با جان بی‌چگونه چونی چگونه استی


امشب خراب و مستی فردا شود ببینی

چه خیک‌ها دریدی چه شیشه‌ها شکستی


هر شیشه که شکستم بر تو توکلستم


که صد هزار گونه اشکسته را تو بستی


ای نقش بند پنهان کاندر درونه ای جان

داری هزار صورت جز ماه و جز مهستی


صد حلق را گشودی گر حلقه‌ای ربودی

صد جان و دل بدادی گر سینه‌ای بخستی


دیوانه گشته‌ام من هر چه از جنون بگویم

زودتر بلی بلی گو گر محرم الستی

گفتی شکار گیرم رفتی شکار گشتی


گفتی قرار یابم خود بی‌قرار گشتی


خضرت چرا نخوانم کآب حیات خوردی

پیشت چرا نمیرم چون یار یار گشتی


گردت چرا نگردم چون خانه خدایی

پایت چرا نبوسم چون پایدار گشتی


جامت چرا ننوشم چون ساقی وجودی

نقلت چرا نچینیم چون قندبار گشتی


فاروق چون نباشی چون از فراق رستی

صدیق چون نباشی چون یار غار گشتی


اکنون تو شهریاری کو را غلام گشتی

اکنون شگرف و زفتی کز غم نزار گشتی


هم گلشنش بدیدی صد گونه گل بچیدی

هم سنبلش بسودی هم لاله زار گشتی


ای چشمش الله الله خود خفته می‌زدی ره

اکنون نعوذبالله چون پرخمار گشتی


آنگه فقیر بودی بس خرقه‌ها ربودی

پس وای بر فقیران چون ذوالفقار گشتی


هین بیخ مرگ برکن زیرا که نفخ صوری

گردن بزن خزان را چون نوبهار گشتی


از رستخیز ایمن چون رستخیز نقدی

هم از حساب رستی چون بی‌شمار گشتی


از نان شدی تو فارغ چون ماهیان دریا

وز آب فارغی هم چون سوسمار گشتی


ای جان چون فرشته از نور حق سرشته

هم ز اختیار رسته نک اختیار گشتی


از کام نفس حسی روزی دو سه بریدی


هم دوست کامی اکنون هم کامیار گشتی


غم را شکار بودی بی‌کردگار بودی

چون کردگار گشتی باکردگار گشتی


گر خون خلق ریزی ور با فلک ستیزی

عذرت عذار خواهد چون گلعذار گشتی


نازت رسد ازیرا زیبا و نازنینی

کبرت رسدهمی زان چون از کبار گشتی


باش از در معانی در حلقه خموشان

در گوش‌ها اگر چه چون گوشوار گشتی

گر چه به زیر دلقی شاهی و کیقبادی


ور چه ز چشم دوری در جان و سینه یادی


گر چه به نقش پستی بر آسمان شدستی

قندیل آسمانی نه چرخ را عمادی


بستی تو هست ما را بر نیستی مطلق

بستی مراد ما را بر شرط بی‌مرادی


تا هیچ سست پایی در کوی تو نیاید

پیش تو شیر آید شیری و شیرزادی


سر را نهد به بیرون بی‌سر بر تو آید

تا بشنود ز گردون بی‌گوش یا عبادی


یک ماهه راه را تو بگذر برو به روزی

زیرا که چون سلیمان بر بارگیر بادی


دینار و زر چه باشد انبار جان بیاور

جان ده درم رها کن گر عاشق جوادی


حاجت نیاید ای جان در راه تو قلاوز

چون نور و ماهتاب است این مهتدی و هادی


مه نور و تاب خود را از جا به جا کشاند

چون اشتر عرب را از جا به جای حادی


از صد هزار توبه بشناخت جان مجنون

چون بوی گور لیلی برداشت در منادی


چون مه پی فزایش غمگین مشو ز کاهش

زیرا ز بعد کاهش چون مه در ازدیادی


هر لحظه دسته دسته ریحان به پیشت آید

رسته ز دست رنجت وز خوب اعتقادی



تشنیع بر سلیمان آری که گم شدم من

گم شو چو هدهد ار تو دربند افتقادی


یا صاحبی هذا دیباجه الرشاد

الصبح قد تجلی حولوا عن الرقاد


الشمس قد تلالا من غیر احتجاب

و النصر قد توالی من غیر اجتهاد


الروح فی المطار و الکأس فی الدوار

و الهم فی الفرار و السکر فی امتداد