كاتيا

صادق هدايت

چند شب بود مرتبًا مهندس اتريشي كه اخيرًا ب ه من معرفي شده بود، در كافه سر ميز ما ميآمد . اغلب من

با يكي دو نفر از رفقا نشسته بوديم ، او ميآم د اجازه ميخواست ، كنار ميز ما مي نشست و گاهي هم معني

لغات فارسي را از ما ميپرسيد . چون ميخواست معني زبان فارسي را ياد بگيرد . از آنجائيكه چندين زبان

خارجه ميدانست ، مخصوصًا زبان تركي را كه ادعا ميكرد از زبان مادري خودش بهتر بلد است ، ل ذا ياد

گرفتن فارسي برايش چندان دشوار نبود .

ظاهرًا مردي بود چهار شانه با قيافه جدي ، سر بزرگ و چشمهاي آبي تيره ، مثل اينكه رنگ رود دانوب

در چشم هايش منعكس شده بود . صورت پر خون سرخ داشت و موهاي خاكستري دور پيشاني بلند و بر

آمده او روئيده بود و از طرز حركات سنگين و هيكل ورزشكاري قوت و سلامتي تراوش ميكرد . اما

ساختمان او با حالت اندوه و گرفتگي كه در چشمهايش ديده ميشد متناقض بنظر ميآمد . تقريبًا در حدود

چهل سال يا بيشتر از سن ش ميگذشت . ولي رويهم رفته جوانتر نمو د مي كرد . هميشه جدي و آرام بود

مثل اينكه زندگي آرام و بي دغدغه اي را طي كرده و جاي زخمي گوشه چشم راست او ديده مي شد كه

من گمان مي كردم بواسطه شغل مهندسي و راه سازي در اثر انفجار سنگ يا كوه گوشه چشم

او زخم بر داشته است .

او علاقه مخصوصي نسبت به ادبيات ظاهر ميكرد و ب ه قول خودش يك حالت يا شخصيت دوگانه در او

وجود داشت ، كه روزها مبدل به مهندسي ميشد و سر وكارش با فرمولهاي رياضي بود و شبها شاعر

ميشد و يا بوسيله بازي شطرنج وقت خود را ميگذرانيد .

يك شب من تنها سر ميز نشسته بودم ، ديدم مهندس اتريشي آمد اجازه خواست و سر ميز من نش س ت ، از

قضا در اين شب تنها ماندم و از رفقا كسي به سراغمان نيامد ، مدتي ب ه موسيقي گوش كرديم بي آنكه

حرفي بين ما رد و بدل بشود . ناگهان اركستر « استنكا ر ازين » يك آواز روسي معروف را شروع كرد . در

اينوقت من يك حالت درد آميخته با كيف در چشمها و صورت او ديدم. مثل اينكه او هم به اين نكته بر

خورد و يا احتياج ب ه درد دل پيدا كرد . به حالت بي اعتنا گفت:«ميدانيد ، من يك يادگار فراموش نشد ني

با اين موزيك دارم . يادگاري كه مربوط ب ه يك زن و يك حالت مخصوص افسوسهاي جواني من

ميشود!»

« . ولي اين ساز روسي است »

« . بله ميدانم ، من يك دوره زندگي اسارت در روسيه به سر برده ام »

«. شايد در موقع جنگ بين المللي 1914 اسير شده ايد »

«بله از همان ابتداي جنگ ، من در فرونت صربستان بودم ، بعد در جنگ با روسها اسير شدم . ميدانيد

زندگي اسارت چندان گوارا نيست.»

واضح است ، آنهم اسارت در سيبري ! آيا شما كتاب ياد بود خانه مردگان تأليف دوستويوفسكي را

خوانده ايد؟

«بله خوانده ام ، ولي كاملا به آن ترتيب نبود . چونكه ما ب ه عنوان اسير جنگي بوديم و تا اندازه اي آزادي

داشتيم ، در صورتيكه او با موژيكها در زندان بوده . ولي ميان ما پروفسورها ، نقاشها ، شيمي دانها ،

سنگتراشها ، پيرايشگرها، جراح ها ، موسيقي د انها ، شعرا و نويسندگان بودند . پاي چشم مرا كه در جنگ

گلوله خورده بود در همانجا عمل كردند .»

« . در اينصورت به شما خيلي سخت نميگذشته »

مقصودتان از سختي چيست ؟ واض ح است ، در ابتدا ملاح ظه ما را ميكردند . راستش را ميخواهيد ، در اوايل »

ما تا اندازه اي از وضع خودمان راضي بوديم . اگر چه تمام روز را محبوس بوديم ، ولي در اردوي

خودمان آزادي داشتيم . تآتر درست كرده بوديم . آلونكهائي براي خودمان ساخته بوديم . ب ه علاوه ب ه

هر افسري از قرار 25 روبل در ماه پول جيبي ميدادند و در آنوقت در سيبري فراواني و ارزاني بود . ب ه

اندازه كافي خوراك داشتيم ، اگر چه ا غلب پول جيبي ما را نميپرداختند . وبعد هم ميدادند ما اجازه

نداشتيم خارج بشويم . تصور بكنيد ما مجبور بوديم سالها حبس باشيم . من خسته و كسل شده بودم و

تمام روز را به خواندن كتاب ميگذراندم ، چندي كه گذشت ، يعني شش ماه بعد وقتي كه اسراي ترك به ما

ملحق شدند ، من براي آموختن زبان تركي با آنها طرح دوستي ريختم ، در اين اوان با يك جوان عرب

آشنا شدم كه اسمش عارف بن عارف اهل اورشليم بود . شروع به تحصيل كردم ودر مدت كمي زبان

تركي را ياد گرفتم . به طوريكه ب ه زبان تركي كنفرانس ميدادم . چون بين ما محصليني بودند كه

تحصيلات خودشان را تمام نكرده بودند ، ب ه ما اجازه دادند كه درس بدهيم . در اينصورت درسها و

كنفرانسها دا ير شد . نمايش تآتر ميداديم و زنهاي روسي از خارج بهترين تزئين و لباس و لوازم ديگر را

برايمان ميفرستادند . اغلب يك چيز عالي از آب در ميآمد ، بطوريكه از خارج ب ه تماشاي نمايشهاي ما

ميآمدند.

« ؟ پس براي خودتان يك جور زندگي مخصوصي داشته ايد »

شما گمان ميكنيد ! من فقط قسمت خويش را شرح دادم . شما فراموش ميكنيد كه ما در يك اردو حبس »

بوديم كه روي تپه واقع شده بود و ب ه مسافت دو كيلومتر با شهر كراسنويارسك فاصله داشت . اطراف

اردو سيم خاردار كشيده بودند و تيرهائي ب ه طول شش متر ب ه زمين كوبيده شده بود و فاصله ب ه فاصله

باروهائي بود كه پاسبانان تفنگ ب ه دست كشيك ميدادند . ولي من از آلونك خودم بيرون نميآمدم و همه

وقتم صرف خواندن كتاب ميشد و يا كنفرانسهاي خودم را تهيه مي كردم . تنها چيزي كه ب ه من دلداري

ميداد اين بود كه ميديدم اين همه اشخاص تحصيل كرده صنعتگر ديگر، همه جوان و خوشبخت يا پي ر

«. وبدبخت با سرنوشت من شريك بودند

اما شما فراموش ميكنيد كه از خطر جنگ ، ترانشه، صداي شليك، گاز خفه كننده و مرگ دائمي كه جلو »

« ؟ چشمتان بود محفوظ بوديد

گفتم شما از وضع ما خبر نداريد ، فقط روزي دو ساعت ما حق تفريح و گردش داشتيم – لباسها به »

تنمان چين خورده بود و چرك شده بود، لباس زير نداشتيم . زمستان هوا 40 يا 50 درجه زير صفر بود

و تابستان در 30 درجه حرارت ما مثل حيوانات چهارپا در آغل حبس بوديم . به علاوه حريق ،

ناخوشيهاي مسري و وقايع وحشت انگيزي كه رخ ميداد ، همه اينها بد تر از جنگ بود . گاهي از ميان ما

يكي ديوانه ميشد ، يك شب من با رفقا ورق بازي ميكردم ، يكي از رفقا تبر ب ه دوش وارد شد و چنان

ضربت شديدي روي ميز زد كه همه مان از جا جستيم و اگر تبر را از دستش نگرفته بودند همه مان را

تكه پاره كرده بود . يكنفر از اهالي مجار ديوانه شده بود . اداي سگ را در ميآورد ، دايم پارس ميكرد و

اسباب سر گرمي ما شده بود ، بزرگترين چيزي كه بمن تسليت مي داد وجود رفيق عربم عارف بود ، او

هميشه زنده دل و به همه چيز بي علاقه بود ، حضورش توليد شادي ميكرد . گذشته از اين من ياد گارهاي

چاپ كردم خيلي مفصل است « كاتيا » : ايام اسارت خودم را با عارف در يك روزنامه وين با عنوان

نميتوانم شرح بدهم .

« ؟ به چه مناسبت كاتيا »

درست است ، ميخواهم راجع باو صحبت بكنم ، از موضوع پرت شدم . او براي من اولين زن و - »

آخرين زن بود و يك تأثير فراموش نشدني در من گذاشت . مي دانيد هميشه زن بايد ب ه طرف من بيايد

و هرگز من ب ه طرف زن نمي روم . چون اگر من جلو زن بروم اينطور حس ميكنم كه آن زن

براي خاطر من خودش را تسليم نكرده ، ولي براي پول يا زبان بازي و يا يك علت ديگري كه خارج

از من بوده است . احساس يك چيز س اختگي و مصنوعي را ميكنم . اما در صورتيكه اولين بار زن

به طرف من بيايد ، او را ميپرستم . حكايتي را كه ميروم نقل بكنم يكي از اين پيش آمدهاست . اين تنها

ياد بود عاشقانه اي است كه هرگز فراموش نخواهم كرد . گرچه 18 و يا 20 سا ل از آن ميگذرد ، اما

هميشه جلو چشمم مجسم است . همانوقتيكه ما نزديك كراسنويارسك اسير بوديم ، بعد از آشنائي من

با جوانان عرب كه يك جور حقيق تًا برادرانه و جدائي ناپذير ما را ب ه هم مربوط ميكرد ، هر دومان در

يك آلونك منزل دا شتيم و تمام وقتمان صرف تحصيل زبان و يا بازي ورق ميشد من باو آلماني