مفهوم دعا
دعا در لغت :در لغت دعا در معاني مختلفي بر کار رفته است که عمده ترين آن چهار معناي باشد.1ـ ندا مثل : دعا[1]الموذن الناس الي الصلاه يعني نادي الموذن الناس2ـ تسميه ( نام نهادن ) مثل : دعوت[2] الولد زيداً او بزيد يعني سمّاه بزيد3ـ خواندن ( دعوت کردن ) مثل : دعا[3] فلاناً يعني طلبه ليأکل عنده 4ـ سوال ( درخواست کردن) مثل: ادعو[4] دعاءً يعني ابتهلت اليه با لسوال بايد اشاره کرد معاني ديگر هم براي دعا ذکر شده که اولاً ضعيف هستند و قائل معروفي ندارد و ثانياً در همين چهار معنا مي شود آنها را جاي داد.نتيجه بحث : از مطالعه قول لغويّون بر مي آيد که معاتني سه گانه « ندا» « تسميه» « سؤال» به معناي خواندن باز مي گردد.[5]
استعمالات لفظ دعا در قرآن کريم
1ـ عبادت: مهمترين دليلي که از قرآن کريم براي اين معاني ذکر کرده اند[6] آيه شريفه «و قال ربکم ادعوني استجب لکم ان الذين يستکبرون عن عبادتي سيد خلون جهنم داخرين[7]» مي باشد. پروردگار شما گفته است : مرا بخوانيد تا دعاي شما را بپذيرم . کساني که از عبادت من تکبر مي ورزند بزودي با ذلت وارد دوزخ خواند. آيات ديگري هم براي اثبات اين معنا وجود دارد که برخي به آن اشاره کرده اند.[8]2ـ سوال : برخي از علماء[9] براي اثبات اين معنا به آيه شريفه « وادعوا شهدائکم من دون الله[10]» ( براي اين کار ) فراخوانيد اگر راست مي گوييد ... و گواهان خود را ـ غير خدا ـهمچنين علماي لغت به آيات ديگر هم استشهاد کرده اند.[11]3ـ تسميه : آيه اي که براي اثبات اين معني به آن استناد شده ( قل ادعو الله او ادعوا الرحمن[12] ) مي باشد ( بگو الله را بخوانيد يا رحمان را) قائلين اين معنا با ادله ادبي بر اثبات اين معنا اصرار مي ورزند.[13]4ـ ندا : برخي از علماي لغت[14] آيه « مثل الذين کفروا کمثل الذي ينعق عالا يسمع الادعاءاً ونداءً[15]» را به اين معنا گرفته اند. مَثَل تو ( در دعوت) کافران بسان کسي است که (گوسفند و حيوان را براي نجات از چنگال خطر صدا مي زند ولي آنها چيزي جز سر و صدا نمي شنود ( و حقيقت و مفهوم گفتار او را درک نمي کنند.)5ـ جعل : در آيه « أن دعوا للرّحمن ولداً[16] » از اين رو که براي خداوند رحمان فرزندي قائل شدند. دعو به معناي جعلوا مي باشد[17]نتيجه بحث:در قرآن جايي که نتوان لغتي را به معناي اصلي آن بازگرداند آن لغت را از معناي اصلي خارج مي کنند که در اصطلاح به اين کار وجوه و نظائرگفته مي شود اما در آيات مذکور که مورد استشهاد لغويّون قرار گرفته است مي شود معاني مختلف را به معناي عام ( خواندن و طلب رغبت ) رجوع داد لذا بهتر بود علماي لغت همين معنا را در استعمالات قرآن قبول مي کردند و از بقيّه معاني به عنوان مصاديق آن ياد مي کردند.تعريف دعا در اصطلاح شرعدعا در اصطلاح شرع معناي عامي دارد[18], دعا به ارتباط خاصي اطلاق مي گردد که بين خالق و مخلوق برقرار مي شود تا در پرتو آن بنده مولاي خويش را بخواند و در درگاه حضرتش اظهار عجز نمايد و اينکه خود را نيازمند و خالق هستي را بي نياز قلمداد کند.دعا در اصطلاح عرف:دعا را در معناي اخص آن که سؤال ( درخواست کردن و خواستن و) باشد به کار مي برد بنابراين دعا در ديدگاه عرف به هر نوع « درخواست » بنده از خداوند اطلاق مي گردد همانند تمامي درخواستها مادي و معنوي ما که در طول زندگي از خداوند متعال مي خواهيم.