** توصيف پروردگار **
بسم الله الرحمن الرحيم
توصيف پروردگار
وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ
رُوِىَ عَنْ نَوْفِ الْبِكالِى قالَ: خَطَبَنا بِهذِهِ الْخُطْبَةِ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلامُ بِالْكُوفَةِ، وَ هُوَ قائِمٌ عَلى حِجارَة نَصَبَها لَهُ جَعْدَةُ بْنُ هُبَيْرَةَ الْمَخْزُومِىُّ، وَ عَلَيْهِ مِدْرَعَةٌ مِنْ
صُوف، وَ حَمائِلُ سَيْفِهِ لِيفٌ، وَ فِى رِجْلَيْهِ نَعْلانِ مِنْ لِيف، وَ كَأَنَّ جَبِينَهُ ثَفِنَةُ بَعِير. فَقالَ عَلَيْهِ السَّلامُ:
الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِى إِلَيْهِ مَصائِرُ الْخَلْقِ وَ عَواقِبُ الاَْمْرِ. نَحْمَدُهُ عَلى عَظِيمِ إِحْسانِهِ، وَ نَيِّرِ بُرْهانِهِ، وَ نَوامِى فَضْلِهِ وَ امْتِنانِهِ; حَمْدًا يَكُونُ لِحَقِّهِ قَضاءً، وَ لِشُكْرِهِ أَداءً، وَ إِلى
ثَوابِهِ مُقَرِّبًا وَلِحُسْنِ مَزِيدِهِ مُوجِبًا. وَ نَسْتَعِينُ بِهِ اسْتَعانَةَ راج لِفَضْلِهِ، مُؤَمِّل لِنَفْعِهِ، واثِق بِدَفْعِهِ، مُعْتَرِف لَهُ بِالطَّوْلِ، مُذْعِن لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ.
وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِيمانَ مَنْ رَجاهُ مُوقِنًا، وَ أَنابَ إِلَيْهِ مُؤْمِنًا، وَ خَنَعَ لَهُ مُذْعِنًا، وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحِّدًا، وَ عَظَّمَهُ مُمَجِّدًا، وَ لاذَ بِهِ راغِبًا مُجْتَهِدًا.
لَمْ يُولَدْ سُبْحانَهُ فَيَكُونَ فِى الْعِزِّ مُشارَكًا، وَ لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْرُوثًا هالِكًا، وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ وَقْتٌ وَ لا زَمانٌ، وَ لَمْ يَتَعاوَرْهُ زِيادَةٌ وَ لا نُقْصانٌ، بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِما أَرانا مِنْ عَلاماتِ
التَّدْبِيرِ الْمُتْقَنِ، وَ الْقَضاءِ الْمُبْرَمِ. فَمِنْ شَواهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمواتِ مُوَطَّدات بِلا عَمَد، قائِمات بِلا سَنَد. دَعاهُنَّ فَأَجَبْنَ طائِعات مُذْعِنات، غَيْرَ مُتَلَكِّئات وَ لا مُبْطِئات. وَ
لَوْلا إِقْرارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِذْعانُهُنَّ لَهُ بِالطَّواعِيَةِ لَما جَعَلَهُنَّ مَوْضِعًا لِعَرشِهِ، وَ لا مَسْكَنًا لِمَلائِكَتِهِ، وَ لا مَصْعَدًا لِلْكَلِمِ الطَّيِّبِ وَ الْعَمَلِ الصّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ.
جَعَلَ نُجُومَها أَعْلامًا يَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَيْرانُ فِى مُخْتَلَفِ فِجاجِ الاَْقْطارِ، لَمْ يَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِها إِدْلِهْمامُ سَجْفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَ لاَ اسْتَطاعَتْ جَلابِيبُ سَوادِ الْحَنادِسِ أَنْ تَرُدَّ ما
شاعَ فِى السَّمواتِ مِنْ تَلاَْلُؤِ نُورِ الْقَمَرِ.
فَسُبْحانَ مَنْ لا يَخْفى عَلَيْهِ سَوادُ غَسَق داج، وَ لا لَيْل ساج فِى بِقاعِ الاَْرَضِينَ الْمُتَطَأْطِئاتِ، وَ لا فِى يَفاعِ السُّفُعِ الْمُتَجاوِراتِ، وَ ما يَتَجَلْجَلُ بِهِ الرَّعْدُ فِى أُفُقِ السَّماءِ،
وَ ما تَلاشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمامِ، وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَة تُزِيلُها عَنْ مَسْقَطِها عَواصِفُ الاَْنْواءِ وَ انْهِطالُ السَّماءِ.
وَ يَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّها، وَ مَسْحَبَ الذَّرَّةِ وَ مَجَرَّها، وَ ما يَكْفِى الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِها، وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى فِى بَطْنِها.
وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الْكائِنِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ كُرْسِىٌّ، أَوْ عَرْشٌ، أَوْ سَماءٌ، أَوْ أَرْضٌ، أَوْ جانٌّ، أَوْ إِنْسٌ، لا يُدْرَكُ بِوَهْم، وَ لا يُقَدَّرُ بِفَهْم، وَ لا يَشْغَلُهُ سائِلٌ، وَ لا يَنْقُصُهُ نائِلٌ، وَ لا يَنْظُرُ
بِعَيْن، وَ لا يُحَدُّ بِأَيْن، وَ لا يُوصَفُ بِالاَْزْواجِ، وَ لا يَخْلُقُ بِعِلاج، وَ لا يُدْرَكُ بِالْحَواسِّ، وَ لا يُقاسُ بِالنّاسِ. الَّذِى كَلَّمَ مُوسى تَكْلِيمًا، وَ أَراهُ مِنْ اياتِهِ عَظِيمًا، بِلا جَوارِحَ وَ لا أَدَوات،
وَ لا نُطْق وَ لا لَهَوات. بَلْ إِنْ كُنْتَ صادِقًا أَيُّهَا الْمُتَكَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّكَ، فَصِفْ جِبْرِيلَ وَ مِيكائِيلَ وَ جُنُودَ الْمَلائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ فِى حُجُراتِ الْقُدْسِ مُرْجَحِنِّينَ، مُتَوَلِّهَةٌ عُقُولُهُمْ أَنْ
يَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخالِقِينَ.
وَ إِنَّما يُدْرَكُ بِالصِّفاتِ ذَوُو الْهَيْئاتِ وَ الاَْدَواتِ، وَ مَنْ يَنْقَضِى إِذا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَناءِ. فَلا إِلهَ إِلاّ هُوَ، أَضاءَ بِنُورِهِ كُلَّ ظَلام، وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ كُلَّ نُور.
سپاس و ستايش خداى را كه «سرنوشت» و «سرانجام» مخلوقات به دست اوست و پايان كارشان به سوى او. او را بر احسان بى شمار، و برهان درخشان، و فضل و نعمتهاى زايا و جوشانش سپاس گويم; سپاسى كه حقّ او را به جا آورَد، و اداى شكر او باشد، و به پاداش نزديكم كند، و موجب بهرهورى افزون گردد.
از او كمك خواهيم، و فضل او را اميدمنديم، و نفع الهى را به انتظار نشسته ايم، و به حمايت او دل بسته ايم، و به نعمت فراوانش اعتراف داريم، و با گفتار و كردار سر بر آستان اوييم.
و بدو ايمان داريم، ايمانى از سر اميد و يقين و بازگشت راستين به سوى او; و سر بر آستان او فرود آريم، و چهره بر خاكش ساييم، و خالصانه به يكتاييش خوانيم، و بزرگش داريم در حالى كه با همه وجود به بزرگى و بزرگوارى او معترفيم، و بدو از روى ميل و رغبت، و تلاش و كوشش پناه بريم.
او زاده نشده تا در عزّت شريكى يابد، و نه زايد تا ميراث بر گذارَد. زمان در كمند قدرت اوست نه او در چنبر زمان. هستيش را نه زيادت است و نه نقصان، بلكه براى انديشه ها ظهور كرده و در پرتو تدبير قاطع و زيبا، و فرماندهىِ بى چون و چرا خود را نمايانده است.
اينك جلوه هاى آفريدگارى و خلاّقيتِ او را به تماشا بنشينيد كه از نشانه هاى آن، آفريدن آسمانهاست كه در جايگاه خود ثابت و پابرجا و بى ستون و تكيه گاه ايستاده است.خداوند آنان را فراخواند، پس آنها هم سر در فرمان و اقراركنان و بدون كندى و سستى، اجابت كردند.
و اگر چنين گوش به فرمان نبودند هرگز جايگاه عرش الهى و آرام جاى فرشتگان او، و فرازگاه كلام پاك و كردار شايسته بندگانش نمى شدند.
آرى، اختران آسمان را نشانه هايى قرار داد تا گمگشتگان سراسر دنيا بدانها ره يابند، زيرا نه شب تاريك نور آنها را پوشانَد و نه پرده سياه آن از جلوه تلألؤ نور ماه كه آسمانها را پر كرده است، بكاهد.
پس پاك و منزّه است خدايى كه سياهى و تاريكى بر او حجاب نباشد و چيزى را از محضر او نپوشاند: نه هيچ شب تاريك و پرظلمت در اقصى نقاط زمين، و نه پستى ها و فرورفتگيهاى آن، و نه تپّه ها و سلسله كوههاى بلند، و نه غوغاى آذرخش در افق آسمان، و نه انفجار نور در برق ابرها، و نه پاييز برگها در فصل طوفانها به دست تندبادها، و نه سيلاب بارانها.
آرى، او فرو افتادن قطره هاى باران و قرارگاهشان را مى داند و نيز مقصد و مسير موران را، و آنچه پشه روزى مى برَد، و آنچه هر مادينه در شكم دارد.و سپاس خداى را كه پيش از «كرسى» يا «عرش» و يا زمين و يا پريان وآدميان بوده است. او برتر از وهم است و به فهم نيايد، و هيچ پرسشگرى او را از ديگرى مشغول نسازد، و هيچ بخششى از درياى جود او نكاهد.
آرى، او بيند امّا نه به ديده، و هيچ مكانى او را تنگ نگرفته، و هيچ همسر و همتايى نپذيرفته، و در آفرينش او را ياورى نبوده، و بلندآستانش به حواس درك نگرديده، و هرگز با مردمان سنجيده نشود; آن كو با موسى سخن گفت آن گونه كه مى خواست، و بى محدوديّت «اندام» و «ابزار» و «سخن» نشانه هاى عظيم خويش را بدو نشان داد.
و تو اى گزافه گوى بلندپرواز كه سوداى توصيف پروردگار در سر دارى، اگر راستگويى، جبرئيل و ميكائيل و خيل فرشتگان مقرّب را وصف كن كه خود آنان در بارگاه قدس الهى بى تاب و نگران ستايش اويند و انديشه شان سرگردان و ترسان وصف «احسن الخالقين».
جز اين نيست كه با ذكر اوصاف، كسى شناخته شود كه داراى شكل و قالبى باشد و نيز اگر زمانش به پايان رسد، نابود گردد. پس جز «اللّه» الهى نيست كه به نور خود همه تاريكيها را روشن ساخته و چون نور خود برگيرد، تاريكى پديدار گردد.
خطبه 181/ نهج البلاغه
پاسخ با نقل قول
