مقدمه مطالعات باستان‌شناسان نشان می‌دهد در انسانهای اولیه، بی‌نظمیدندانها اینقدر شایع نبوده است و بیشتر آنها فک پایینشان جلوزده بوده است. ولی اینروزها، حدود 65 درصد افراد جامعه به نوعی با مشکل نامرتبی دندانها و عقب یا جلوبودن فکها درگیرند. در انسانهای قرن 21 نسبت به قرنهای پیش، تعداد دندانها، اندازهدندانها، و اندازه فکها کوچکتر شده است. برخی دانشمندان می‌گویند انسانهای اولیه دررژیم غذایی خود، از غذاهای سفت و سخت مثل گوشت خام و استخوان استفاده می‌کردند و بههمین دلیل آرواره‌های قویتر و بزرگتری برای جویدن این غذاهای سخت داشتند ولی درزندگی امروزی، انسانها معمولاً از غذاهای نرم و پخته استفاده می‌کنند، بنابراین درطول روند تکامل طبیعی، آرواره‌های انسانها ضعیفتر و کوچکتر شده است اما تعداددندانهای آنها در طول این قرنها تغییری نکرده است. بنابراین فضای کمتری برای رویشدندانها وجود دارد و به همین دلیل دندانها نامنظم و نامرتب در دهان رویش می‌یابند وبسیاری از انسانهای امروزی به این دلیل دندانهایی نامرتب دارند؛ البته هنوز هم ایننظریه مخالفان خاص خود را دارد.


کشیدن دندانها (دندانها در شیشه)شاید شما هم وقتی به مطب دندانپزشکیرفتید، به شما گفته‌اند که فضای دندانهایتان کم است و برای مرتب کردن آنها لازم استتعدادی از دندانهایتان را بکشید. کشیدن دندانها برای مرتب کردنشان، دردرمان‌هایارتودنسی، امری طبیعی است و اصلاً جای نگرانی ندارد چون معمولاً فضای حاصل ازکشیدن دندانها، پس از درمان ارتودنسی به طور کامل به وسیله دندانهای دیگر اشغالمی‌شود و فضایی خالی در دهان شما باقی نخواهد ماند. اگرچه بهتر است دندان، کشیدهنشود ولی در برخی بیماران بهترین نتایج با کشیدن دندان حاصل می‌شود. دندانهایی کهمعمولاً در درمان ارتودنسی کشیده می‌شوند، دندانهای آسیای کوچک هستند. کشیدن هر 4دندان آسیای کوچک باعث می‌شود لبها تورفته‌تر به نظر برسند، ولی افراد جوامع امروزیلبهای پرتر و برجسته‌تر را می‌پسندند و این یکی از دلایل مخالفان کشیدن دندان درارتودنسی است.


زمانی برای به صف کردن دندانهااگر شما در سن مناسبی شروع به درمانارتودنسی کنید، حدود 5/1 تا 2 سال طول می‌کشد تا درمان ارتودنسی شما کامل شود ودندانهای شما مرتب شوند، البته به دنبال آن برای حفظ نتایج درمانی باید برای مدتمشخصی از پلاکهای ارتودنسی «نگاهدارنده» استفاده کنید. استفاده از این پلاکها برایحفظ و تثبیت موقعیت جدید دندانها لازم است. بنابراین بطور متداول یک درمان ارتودنسی 2 تا 5/2 سال طول می‌کشد. فراموش نکنید استفاده از پلاکهای نگاهدارنده، حتماً لازماست و اگر شما در استفاده از آنها کوتاهی کنید، ممکن است دندانهایتان دوباره نامرتبشوند و تمام زحمات شما در این مدت به باد رود.

اگر از پلاک ارتودنسیاستفاده می‌کنید و دندانپزشک به شما توصیه کرده است در تمام ساعات شبانه‌روز جزهنگام غذا خوردن آن را در دهانتان نگه‌ دارید، حتماً این کار را انجام دهید و مرتباز پلاک ارتودنسی‌تان استفاده کنید چون اگر فقط گاه‌گاهی پلاک ارتودنسی را در دهانبگذارید، دندانها در طول زمان عدم استفاده از پلاک، جابه‌جا می‌شوند و پلاک به سختیدر محل خود قرار خواهد گرفت و سفت‌تر از حالت اولیه‌ خود خواهد بود. بنابراین بهدندانهایتان نیروهای نامناسب و مخرب وارد می‌کند و آن‌ها را به موقعیت صحیح هدایتنمی‌کند. اگر قرار است پیچ پلاک ارتودنسی را 2 بار در هفته و به مقدار مشخصی بازکنید، دقیقاً همان کار را انجام دهید؛ چون پیچاندن پیچ به میزانی بیش از مقدارتوصیه‌شده، موجب وارد آمدن نیروهای مخرب به دندانهایتان و لقی آن‌ها خواهد شد.

از شما نگذشته است؛ باور کنیداین روزها علاوه بر کودکان و نوجوانان،بسیاری از بزرگسالان نیز به ارتودنسی روی آورده‌اند و در کنار سایر جراحی‌هایزیبایی مانندجراحی بینی، فک و گونه، ارتودنسی نیز بهعنوان روشی برای زیباتر شدن، طرفداران خاص خودش را پیدا کرده است. اگر به یک مطبارتودنسی سری بزنید، در میان بیماران کوچک و کم سن و سال، بیماران جوان و حتیمیانسالی را هم خواهید دید که بر خلاف کوچکترها، بنابرخواست درونی خودشان، بازهم برخلاف کوچکترها بدون اجبار والدین، به مطب ارتودنسی آمده‌اند! اما باید بگوییم کهاگر شما فقط به این دلیل درمان ارتودنسی را انتخاب کرده‌اید که صرفاً زیباتر شوید وتصور می‌کنید تمام مشکلات اجتماعی شما مانند عدماعتماد به نفسیا خجالتی بودن به یک‌بارهبرطرف می‌شوید، راه را درست نیامده‌اید. چون می‌توانید کمتر از این‌که خود را مجبوربه تحمل کردن سیم‌ها و نگین‌های (براکت‌ها) نه چندان زیبا روی دندانهایتان کنید،می‌توانید با کار کردن روی اعتماد به نفستان در روابط اجتماعی، خیلی سریع‌تر بهنتایج دلخواهتان برسید.

خوشبختانه اکثر بیماران بزرگسال ارتودنسی، آنقدرسخت‌کوش و فعالند که نمی‌گذارند ناهنجاری فک و صورت و نامرتبی دندان در روال عادیزندگی‌شان تأثیر بگذارد، اما گروهی از افراد نیز هستند که مشکلات اجتماعی خود را بهناهنجاری‌های صورت نسبت می‌دهند. اگر شما در سنین جوانی و میانسالی هستید و تصمیمگرفته‌اید دندانهایتان را ارتودنسی کنید، قبل از هر چیز باید به این مطالب توجهداشته باشید که دستگاه‌های ارتودنسی و سیمها و براکتها همواره در دید هستند. بنابراین باید با استفاده از این وسایل در دانشگاه‌، محل کار و در کنار سایر افرادخانواده کنار بیایید. اما به این نکته هم توجه کنید که امروزه دستگاه‌های ارتودنسینامرئی یا نیمه‌‌مرئی هم وجود دارند که شما می‌توانید با مشورت دندانپزشکتان ازآنها استفاده کنید، در این صورت دیگر شما در جلسه‌های شغلی و سخنرانی‌ها، مشکلینخواهید داشت. همچنین باید در ابتدای درمان، مراحل درمانی و طول مدت درمان ارتودنسیدندانهایتان را از دندانپزشک بپرسید. شاید لازم باشد در طول درمان از دستگاه‌هایمختلفی استفاده کنید یا طول مدت درمانتان خیلی طولانی‌تر از آن‌چه تصور می‌کردید،باشد. بنابراین با در نظر گرفتن تمام این جوانب تصمیم‌ نهایی خود را بگیرید.

اما جالب است بدانید ارتودنسی فقط برای زیباتر شدن نیست، گاهی دندانهای شماچنان نامرتب و نامنظم هستند که تغییر کردن تمام زوایای آن‌ها با مسواک و نخ کشیدنبرایتان دشوار است در این صورت به راحتی پلاک میکروبی روی دندانهایتان در مجاورتلثه جمع و پس از مدتی لثه‌های شما ملتهب می‌شود و حتی تحلیل می‌رود و بهبیماری‌هایلثه‌ای مبتلا می‌شوید. اگر شما هم چنین مشکلی دارید، ارتودنسی را به شماپیشنهاد می‌کنیم. چون با مرتب شدن دندانها، می‌توانید آنها را به راحتی تمیز کنید واز بیماریهای لثه پیشگیری به عمل آورید. ولی شما به عنوان یک بزرگسال، باید بیش ازکودکان مراقب بهداشت دهانی‌تان در طی درمان ارتودنسی باشید، چون خود این سیمها وبراکتها محل مناسبی برای تجمع مواد غذایی و میکروب‌های پوسیدگی‌زای دندان وایجادکننده بیماریهای لثه‌ای هستند، به علاوه اگر بهداشت دهانی‌تان را به صورتمطلوب رعایت نکنید و این عوامل بیماری‌زا را از روی دندانها و اطراف این سیمها پاکنکنید، خیلی سریعتر از کودکان به بیماریهای لثه‌ای دچار خواهید شد.

بستن فضا بین دندانهای جلوییشاید شما هم از آن دسته افرادی باشید کهبین دندانهای جلویی‌تان فاصله باشد و این فاصله به نظرتان زیبایی چهره شما را تحتتأثیر قرار داده است. اگر اینطور است اصلاً نگران نباشید،ارتودنسی می‌تواند مشکل شما را حل کند. ولی عجله نکنید. غیر از ارتودنسی، روش دیگری نیز وجوددارد. دندانپزشک می‌تواند در یک یا 2 جلسه، فاصله بین دندانهایتان را با یک مادهترمیمی هم‌رنگ دندان پر کند، به این شکل که مقداری از ماده هم‌رنگ دندان، یعنی همانکامپوزیترا در مجاورت یکی از دندانهایتاندر فضای خالی و مقداری را در مجاور دندان دیگر قرار می‌دهد و با تاباندن اشعه، آنرا محکم می‌کند و به این ترتیب در مدت کوتاهی این فاصله پر می‌شود و دندانهایتان بایکدیگر در تماس خواهد بود ولی ممکن است دندانهایتان کمی بزرگتر به نظر بیایند کهاین امر معمولاً مشکلی از نظر زیبایی ایجاد نخواهد کرد. اما گاهی فاصله بیندندانهای جلویی شما به دلیل بدزاویه قرار گرفتن این دندانها است که در این صورتمشکل شما با استفاده از یک پلاک ارتودنسی حل خواهد شد. ولی اگر دندانهایتان کاملاًحرکت کرده و از هم فاصله گرفته باشد، برای اصلاح موقعیت آنها و بستن این فضا، حتماًباید ارتودنسی ثابت انجام دهید و از بند و براکت روی دندانهایتان استفاده کنید.

از ارتودنسی تا جراحیشاید بگویید ارتودنسی چه ارتباطی با جراحی دارد؟ولی بهتر است بدانید جراحی آخرین تیر متخصصان ارتودنسی است! گاهی فک پایین شما ممکناست به میزان زیادی بیرون زده یا تو رفته باشد یا بخش میانی فک بالایتان تورفته وبیرون‌زده باشد، گاهی این ناهنجاریها آن‌چنان شدید است که برای اصلاح آن ارتودنسیبه تنهایی نمی‌تواند مشکل شما را حل کند و جراحی تنها راه در دسترس است. معمولاًنامرتبی و نامنظمی دندانها را در هر سنی با استفاده از وسایل ارتودنسی می‌توانبرطرف کرد و به دندانهایی مرتب و ردیف دست یافت. ولی برخی مشکلاتی که در فک‌های شماوجود دارد، درمانشان تنها به وسیله ارتودنسی در سنین خاصی امکان‌پذیر است. یعنی اگربه عنوان مثال فک پایین کودک شما عقب است، اگر او را یک تا دو سال پیش از بلوغ نزدمتخصص ارتودنسی ببرید، دست دندانپزشک برای درمان فرزندتان بسیار بازتر خواهد بودچون می‌تواند با استفاده از دستگاه‌های ارتودنسی خاصی، فک کودک را که همچنان در حالرشد است، وادار به رشد بیشتری کند و عقب‌ماندگی رشدش را جبران نماید، ولی اگر ازاین سنین بگذرد و کودک از دوره بلوغ بگذرد و پا به دوره بزرگسالی بگذارد، دیگرصرفاً با درمان ارتودنسی نمی‌توان فک را جلو آورد. ذکر این نکته لازم است که درسنین بالاتر در کنار ارتودنسی، باید از جراحی استفاده کرد. اگر دندانپزشک برایاصلاح روابط فک‌ها و دندانهایتان، جراحی را توصیه کرده است، به این نکته توجه کنیدکه برای دستیابی به موفقیت کامل و داشتن دندانهایی مرتب و فک‌هایی متعادل، لازم استقبل و بعد از جراحی، ارتودنسی انجام دهید.

مطلب دیگر آنکه در بسیاری ازروشهای جراحی فک، پس از عمل، فک‌های شما را با سیم به هم می‌بندد تا سریعتر التیامیابد، بنابراین باید خود را برای 5/1 تا 2 ماه بسته بودن دهان و استفاده از مایعاتآماده کنید. مدت بستری شدن در بیمارستان 2 تا 4 روز از سرگیری رژیم غذایی عادی6 تا 8 هفته پس از جراحی شروع فیزیوتراپی 1 هفته پس از جراحی شروع ارتودنسی بعد از جراحی 1 ماه پس از جراحی مدت درمان ارتودنسی پس از جراحی حداکثر 6 ماه گذشتن خطر از کنارگوش. اگر دندانهایتان را ارتودنسی کرده باشید، به یاد می‌آورید دردی را که درروزهای اولی که سیمها و براکتها را روی دندانهایتان نصب کرده بودند. شاید هم احساسمی‌کنید دندانهایتان پس از ارتودنسی لق شده‌اند، درست. گرچه ارتودنسی، درمانی مطمئناست و اگر توسط متخصص این رشته انجام شود کمترین عوارض و خطرات را دارد، ولی به هرحال دارای عوارض خاص خود است. دندانپزشک قبل از درمان ارتودنسی، اثرات مخرب نیروهایارتودنسی را برای شما توضیح خواهد داد و توصیه‌های لازم را به شما برای به حداقلرساندن این خطرات ارائه خواهد نمود. یکی از دلایلی که دندانپزشک از شما می‌خواهد هر 3 تا 4 هفته به او سر بزنید، کنترل نیروی وارد بر دندانها و جلوگیری از این عوارضاست. بنابراین مراجعه سر وقت به دندانپزشکتان در طول درمان ارتودنسی را پشت گوشنیندازید.

لقی دندانهادندانها به وسیله الیافی به استخوان فک متصل شده‌اند. درطی درمان ارتودنسی برای حرکت دادن دندانها، این الیاف از استخوان جدا و بعداًمجدداً متصل می‌شوند و همین پدیده موجب ایجاد مقداری لقی در تمام بیماران ارتودنسیمی‌شود. اگر در طول درمان ارتودنسی‌تان احساس کنید دندانهایتان به میزان متوسطی لقشده‌اند، قابل قبول است. ولی لقی شدید دندانها، نشان می‌دهد که نیروی زیادی بهدندانهای شما وارد شده است و این یک زنگ خطر خواهد بود. در این شرایط باید درمانارتودنسی را قطع کرد تا لقی دندانها به حد متوسط برگردد.

درد دندانهاوقتی که سیمها و براکتهای ارتودنسی روی دندانهایتان نصبمی‌شود یا پیچ دستگاه‌های ارتودنسی را در منزل باز می‌کنید، پس از چند ساعت دردشروع می‌شود و به طور طبیعی 2 تا 4 روز ادامه می‌یابد. این میزان درد طبیعی است وناشی از اعمال نیرو به دندانها، برای حرکت دادن آنها و مرتب کردنشان است. برایاینکه کمتر احساس درد کنید، می‌توانید در این مدت آدامس بجوید. در این صورت درد شمابه میزان زیادی کاهش خواهد یافت.

حساسیت به فلزجنس اکثر سیم‌های ارتودنسی از فلزی به نام «نیکل» است که برخیافراد به آن حساسیت دارند و مخاط دهانشان در اثر تماس با این سیم‌ها، قرمز و متورممی‌شود. این افراد باید از سیم‌ها و براکت‌های از جنس «تیتانیوم» استفاده کنند.

تحلیل ریشه دندانتمام دندانهایی که تحت درمان جامع ارتودنسی قرارمی‌گیرند، دچار کوتاهی طول ریشه به دلیل تحلیل ریشه می‌شوند که اهمیت چندان زیادیندارد اما اگر در درمانهای ارتودنسی از نیروهای سنگین و مداوم استفاده شود و زمانارتودنسی بیش از حد طولانی شود، این نیروها که از طرف سیم‌ها و نگین‌ها (براکت‌ها) به دندان وارد می‌شوند، می‌توانند باعث تحلیل بیش از حدریشه دندانشوند. به تازگی محققان کاناداییموفق به ساخت دستگاهی شده‌اند که می‌تواند با تولیدامواجفراصوت، ریشه دندانهای تحلیل‌رفته را ترمیم و از تحلیل ریشه دندانها در طیدرمان ارتودنسی جلوگیری کند. این دستگاه که به اندازه یک نخود است، روی سیم‌هایارتودنسی نصب می‌شود و به وسیله یک باتری کار می‌کند.

بهداشت دهان به هزار یک علتسیم‌ها و براکت‌های ارتودنسی محل مناسبیبرای گیر کردن مواد غذایی در زیرشان و پوسیده شدن دندانهایتان است. بنابراین حتماًبعد از هر غذا، یا پس از خوردن تنفلات در طول روز، دندانهایتان را مسواک بزنید واطراف سیم‌ها را از باقی‌مانده مواد غذایی پاک کنید. مسواکهای خاصی هم مخصوص افرادیکه دندانهایشان را ارتودنسی کرده‌اند، در بازار وجود دارد که گاهی 3 سر زاویه‌داردارند و می‌توانند همزماندور تا دور سیم‌ها و براکت‌ها را تمیز کنند. مسواک‌هایبرقی جدید هم دارای سرهای مخصوص تمیز کردن دندانهای ارتودنسی‌شده هستند. پلاکارتودنسی‌تان را در ظرف پلاستیکی مخصوصی که می‌توانید آنها را از فروشگاه‌های عرضهظروف پلاستیکی تهیه کنید، نگهداری نمایید. بعد از صرف هر غذا، پلاکتان را با یکمسواک، کاملاً تمیز کنید. ممکن است در هنگام تمیز کردن، پلاکتان درون دستشوییبیفتد، بشکند و آسیب ببیند. برای جلوگیری از این کار بهتر است یک ظرف را پر از آبکنید و پلاکتان را بالای آن نگهدارید و در این حالت آن را مسواک بزنید.

ارتودنسی نامرئی (Invisalign) این روزها در آمریکا سیستم جدیدی به نام «ارتودنسی نامریی» به بازار ارایه شده است و بسیاری از دندانپزشکان برای مرتب کردن دندانهای بیمارنشان از آن استفاده می‌کنند. در این سیستم بدون استفاده از سیم‌ها و براکت‌ها و انواع پلاک‌های ارتودنسی دندانها مرتب می‌شوند و مزیت دیگر آن، این است که شما هنگامی‌که از این وسیله استفاده می‌کنید، طرف مقابل اصلاً نمی‌تواند وجود آن را روی دندانهایتان مشاهده کند. در این سیستم، در جلسه اول از دهان شما قالب‌گیری می‌شود و سپس یک‌سری پلاک‌های (قاشقک‌های) شفاف پلاستیکی که قابل گذاشتن و برداشتن است برایتان ساخته می‌شود. سپس شما هر دو هفته یک‌بار به نوبت یکی از یک پلاک‌ها را دهانتان می‌گذارید و هر کدام به میزان اندکی دندانهای شما را مرتب می‌کنند. در پایان درمان با تغییرات اندک اندکی که هر یک از پلاک‌ها در دندانهایتان ایجاد کرده‌اند، در نهایت دندانهای شما ردیف خواهند شد. طول زمان لازم برای مرتب شدن دندانها با این روش، کوتاه و حدود 6 ماه است. اما فراموش نکنید که فعلاً از آن تنها برای افرادی که دندانهایشان به میزان ناچیزی نامرتب است، می‌توان استفاده کرد.