مدیر بازنشسته
اخلاق اسلامي در قرآن
بحث هاي اخلاق اسلامى
با استفاده ازكتاب اخلاق در قرآن
آية الله العظمي مكارم شيرازي
سلام علیکم
طبق جدول های بالای صفحه انشالله تمامی این بحث ها در این تاپیک مورد بر رسی قرار میگرد.
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
ارزشها
تواضع و فروتنى
اشاره
ناگفته پيداست كه تواضع و فروتنى نقطه مقابل تكبر و فخرفروشى است و جدا سازى بحثهاى كامل اين دو از يكديگر مشكل يا غير ممكن
است و لذا هم در آيات و روايات اسلامى و هم در كلمات بزرگان اخلاق اين دو به يكديگر آميخته شده است، نكوهش از يكى ملازم
تمجيد و ستايش از ديگرى است و ستايش از يكى همراه با نكوهش از ديگرى مىباشد، درست مثل اينكه بحثهاى مربوط به ستايش
و تمجيد از علم جداى از نكوهش از جهل نيست و نكوهش از جهل همراه ستايش علم است.
با اين حال مفهوم اين سخن آن نيست كه ما بحثهاى مربوط به تواضع را ناديده گرفته و به آنچه در بحث زشتى تكبر و استكبار گفتيم
بسنده كنيم. بخصوص اينكه نسبتبين تكبر و تواضع به اصطلاح نسبت ميان ضدين است نه وجود و عدم. هم تكبر يك صفت وجودى است
و هم تواضع و هر دو در مقابل يكديگر قرار دارند، نه از قبيل وجود و عدم كه سخن از يكى الزاما همراه با نفى ديگرى باشد.
در روايات اسلامى نيز به اين معنى اشاره شده است از جمله از على(ع) مىخوانيم:
(ضادوا الكبر بالتواضع; به وسيله تواضع با تكبر كه ضد آن است مقابله كنيد). (1)
با اين اشاره به قرآن باز مىگرديم و آيات مربوط به مساله تواضع را گلچين كرده، مورد بررسى قرار مىدهيم
(هر چند آياتى كه به كنايه يا به ملازمه به آن اشاره مىكند بيش از اينها است).
1- يايها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف ياتى الله بقوم يحبهم و يحبونه اذلة على المؤمنين اعزة على الكافرين...
(سورهمائده،آيه54)
2- و عباد الرحمن الذين يمشون على الارض هونا و اذا خاطبهم الجهلون قالوا سلاما (سورهفرقان،آيه63)
3- واخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين (سورهشعراء،آيه215)
ترجمه
1- اى كسانى كه ايمان آوردهايد! هر كس از شما، از آيين خود بازگردد(به خدا زيانى نمىرساند;) خداوند به زودى جمعيتى را مىآورد
كه آنها را دوست دارد و آنان(نيز) او را دوست دارند; در برابر مؤمنان متواضع، در برابر كافران سرسخت و نيرومندند.
2- بندگان(خاص خداوند) رحمان، كسانى هستند كه با آرامش و بى تكبر بر زمين راه مىروند; و هنگامى كه جاهلان آنها را مخاطب
سازند (و سخنان نابخردانه گويند)، به آنها سلام مىگويند(و با بى اعتنايى و بزرگوارى مىگذرند).
3- (اى پيامبر) بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مىكنند بگستر(و نسبتبه آنها تواضع و مهربانى كن).
تفسير و جمعبندى
در نخستين آيه مورد بحثسخن از گروهى از مؤمنان به ميان آمده كه مشمول فضل و عنايات الهى هستند هم خدا را دوست مىدارند و
هم محبوب پروردگارند. يكى از اوصاف بارز آنها اين است كه در برابر مؤمنان متواضعند:
(اذلة على المؤمنين) و در برابر كافران نيرومند و قوى هستند (اعزة على الكافرين).
(اذلة) جمع (ذلول) و (ذليل) از ماده (ذل) (بر وزن حر) در اصل به معنى نرمى و ملايمت و تسليم است در حالى كه (اعزة) جمع (عزيز)
از ماده (عزة) به معنى شدت است، حيوانات رام را (ذلول) مىگويند چون ملايم و تسليمند و (تذليل) در آيه ذللت قطوفها تذليلا اشاره
به سهولت چيدن ميوههاى بهشتى است.
گاه ذلت در مواردى به كار مىرود كه معنى منفى دارد و آن در جايى است كه از سوى غير به انسان تحميل مىشود وگرنه در ماده اين
لغت مفهوم منفى ذاتا وجود ندارد(دقت كنيد).
به هر حال آيه فوق دليل روشنى بر اهميت تواضع و عظمت مقام متواضعين است، تواضعى كه از درون جان انسان برخيزد و براى احترام
به مؤمنى از مؤمنان و بندهاى از بندگان خدا باشد.
در دومين آيه باز اشاره به اوصاف برجسته و فضائل اخلاقى گروهى از بندگان خاص خداست كه در طى آيات سوره فرقان از آيه63 تا
آيه 74 دوازده فضيلتبزرگ براى آنها ذكر شده است و جالب اينكه نخستين آنها همان صفت تواضع است، اين نشان مىدهد همان
گونه كه (تكبر) خطرناكترين رذائل است، تواضع مهمترين يا از مهمترين فضائل مىباشد، مىفرمايد:
«بندگان خاص خداوند رحمان كسانى هستند كه با آرامش و بى تكبر بر زمين راه مىروند»
(و عباد الرحمن الذين يمشون على الارض هونا)
(هون) مصدر است و به معنى نرمى و آرامش و تواضع است و استعمال مصدر در معنى اسم فاعل در اينجا به خاطر تاكيد است،
يعنى آنها چنان آرام و متواضعند كه گويى عين تواضع شدهاند و به همين دليل در ادامه آيه مىفرمايد:
« و اذا خاطبهم الجهلون قالوا سلاما;
و هنگامى كه جاهلان آنها را مخاطب سازند(و سخنان نابخردانه گويند)، به آنها سلام مىگويند(و با بى اعتنايى و بزرگوارى مىگذرند)».
و در آيه بعد از آن سخن از تواضع آنها در برابر ذات پاك خداست مىفرمايد:
« والذين يبيتون لربهم سجدا و قيما;
آنها كسانى هستند كه شبانگاه براى پروردگارشان سجده و قيام مىكنند(و به بندگى و عبادت مىپردازند)».
(راغب) در كتاب (مفردات) مىگويد: (هون) دو معنى دارد يكى از آنها خضوع و نرمشى است كه از درون جان انسان بجوشد كه اين
شايسته ستايش است (سپس به آيه مورد بحث اشاره مىكند) و در حديث نبوى آمده است المؤمن هين لين. (2) دوم خضوع و تذللى
است كه از سوى ديگرى بر انسان تحميل شود و او را خوار كند.
ناگفته پيداست كه منظور از الذين يمشون على الارض هونا اين نيست كه فقط راه رفتن آنها متواضعانه است، بلكه منظور نفى هرگونه كبر
و خودخواهى است كه در تمام اعمال انسان و حتى در كيفيت راه رفتن كه سادهترين كار است آشكار مىشود، زيرا ملكات اخلاقى
هميشه خود را در لا به لاى گفتار و حركات انسان نشان مىدهند تا آنجا كه در بسيارى از مواقع از چگونگى راه رفتن انسان مىتوان
به بسيارى از صفات اخلاقى او راه برد.
آرى عباد الرحمن (بندگان خاص خدا) نخستين نشانشان همان تواضع است، تواضعى كه در تمام ذرات وجودشان نفوذ كرده و حتى در
راه رفتن آنها آشكار است و اگر مىبينيم خداوند در آيه37 سوره اسراء به پيامبرش دستور مىدهد :
«و لاتمش فى الارض مرحا;
روى زمين با تكبر راه مرو».
منظور فقط راه رفتن نيستبلكه هدف، تواضع در همه كار است كه نشانه بندگى و عبوديتخداست.
در سومين آيه روى سخن رابه پيامبر(ص) كرده،مىفرمايد:
(بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مىكنند پايين بياور و(تواضع و محبت كن); واخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين)
(خفض) بر وزن (خشم) در اصل به معنى پايين آوردن است و (جناح) به معنى بال مىباشد. بنابراين (و اخفض جناح) كنايه از تواضع
آميخته با محبت است، همانگونه كه پرندگان هرگاه مىخواهند به جوجههاى خود اظهار محبت كنند بال و پر خود مىگسترانند و آنها
را زير بال و پر مىگيرند تا هم در برابر حوادث احتمالى مصون بمانند و هم از تشتت و پراكندگى حفظ شوند، پيامبر اسلام(ص) نيز مامور
بود بدين گونه مؤمنان را زير بال و پر خود بگيرد! اين تعبير بسيار ظريف و پر معنى نكات مختلفى را در عبارت كوتاهى جمع كرده است.
جايى كه پيامبر مامور به تواضع آميخته با محبت در برابر مؤمنان باشد تكليف افراد امت روشن است چرا كه پيغمبر سرمشق و الگو و
(اسوه) براى همه امت است.
شبيه همين تعبير در آيه 88 سوره حجر نيز آمده است آنجا كه مىفرمايد:
واخفض جناحك للمؤمنين كه باز مخاطب در آن شخص پيامبر است و مامور مىشود براى مؤمنان (خفض جناح) و تواضع آميخته با محبت
داشته باشد. شبيه اين تعبير با اندك تفاوتى در مورد فرزندان در مقابل پدران و مادران در سوره (اسراء) آمده، آنجا كه مىفرمايد:
« واخفض لهما جناح الذل من الرحمة;
بالهاى خود را در برابر آن دو(پدر و مادر) از محبت و لطف فرود آر(و تواضعى آميخته با احترام و محبت در برابر آنان داشته باش)».
از مجموع آنچه در آيات فوق آمده به خوبى استفاده مىشود كه قرآن مجيد نه تنها تكبر و استكبار را مورد مذمت قرار داده،
بلكه نقطه مقابل آن يعنى تواضع و فروتنى را با تعبيرات گوناگون مورد تمجيد قرار داده است.
-----پىنوشتها--------------
1- تصنيف غررالحكم، شماره 5148، صفحه249 و شرح غررالحكم، صفحه 232، شماره 5920.
2- كنزالعمال، حديث 690.
ادامه دارد...
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
تواضع و فروتنى در روايات اسلامى
در منابع شيعه و اهل سنت احاديث فراوانى در مورد تواضع به چشم مىخورد كه بعضى در باره اهميت تواضع است و بعضى در باره
علامت و آثار متواضعان و يا ثمره تواضع و حد و آداب آن مىباشد.
در اهميت تواضع تعبيرات بسيار جالبى در روايات آمده:
1- در حديثى از رسول خدا(ص) مىخوانيم: روزى فرمود:
مالى لاارى عليكم حلاوة العبادة؟! قالوا و ما حلاوة العبادة؟ قال التواضع!;
چه مىشود كه شيرينى عبادت ر در شما نمىبينم؟ عرض كردند: شيرينى عبادت چيست؟ فرمود: تواشع است!(3)
ناگفته پيداستحقيقت عبادت نهايتخضوع در برابر پروردگار است. كسى كه شيرينى خضوع و تواضع در برابر خدا را دريابد در برابر خلق
خدا نيز متواضع است.
2- در حديث ديگرى از اميرمؤمنان(ع) آمده است:
عليك بالتواضع فانه من اعظم العبادة;
بر تو باد تواضع كه از برترين عبادات است. (4)
3- از امام حسن عسكرى(ع) نقل شده است كه فرمود:
التواضع نعمة لايحسد عليها;
تواضع نعمتى است كه سبب حسادت ديگران نمىشود. (5)
معمولا هر نعمتى نصيب انسان مىشود مزاحمتهاى حسودان افزوده مىگردد و گاه اين حسادت چنان فضاى زندگى را تنگ مىكند كه
زندگى بر صاحب نعمت مشكل مىشود، ولى تواضع از اين قاعده كلى مستثنى است، نعمتى است كه حسادت حسودان رابرنمىانگيزد.
اين بحث دامنهدار را با حديث ديگرى از نبى اكرم(ص) پايان مىدهيم:
4- يباهى الله تعالى الملائكة بخمسة: بالمجاهدين، والفقراء، والذين يتواضعون لله تعالى،
والغنى الذى يعطى الفقراء و لايمن عليهم، و رجل يبكى فى الخلوة من خشية الله عز و جل;
خداوند به پنج دسته از انسانها به فرشتگان مباهات مىكند: مجاهدان(راه خدا)، فقرا(و نيازمندانى كه دين خود را به دنيا نمىفروشند)
و آنها كه به خاطر خدا تواضع مىكنند و ثروتمندانى كه بى منتبه مستمندان كمك مىنمايند و كسى كه در خلوت از خوف خدا گريه
مىكند! (6)
در باره ثمرات و آثار مثبت تواضع نيز روايات فراوانى از معصومين به ما رسيده است كه چند حديث پر معنى را در ذيل مىآوريم:
در حديثى از امام اميرالمؤمنين(ع) مىخوانيم:
ثمرة التواضع المحبة و ثمرة الكبر المسبة!;
ميوه درخت تواضع محبت است و ميوه(شوم) تكبر دشنام و ناسزاگويى مردم است! (7)
در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است:
بخفض الجناح تنتظم الامور!;
با تواضع و محبت كارها نظم و سامان مىيابد! (8)
روشن است كه نظم جامعه جز در سايه همكارى و همدلى حاصل نمىشود و همكارى و همدلى مردم در صورتى ممكن است كه شخص
مدير نخواهد خود را بر آنها تحميل كند و يا فخرفروشى كند و خود را برتر از ديگران قلمداد نمايد، هميشه مديرانى موفق هستند كه در
عين قاطعيت متواضع و پر محبت باشند.
در حديث ديگرى از رسول خدا(ص) مىخوانيم:
التواضع لايزيد العبد الا رفعة فتواضعوا يرفعكم الله!;
تواضع جز بزرگى بر انسان نمىافزايد پس تواضع كنيد تا خداوند شما را بلند مقام سازد!. (9)
گاه چنين تصور مىشود كه تواضع انسان را كوچك مىكند در حالى كه اين يك برداشتسطحى و نادرست است، همواره مىبينيم افراد
متواضع در جامعه مورد احترام و داراى عظمت و شخصيت هستند و تواضع بر منزلت آنها مىافزايد.
از احاديث اسلامى استفاده مىشود كه تواضع شرط قبولى عبادات و طاعات است، از جمله در حديثى از امام صادق(ع) آمده است:
التواضع اصل كل خير نفيس و مرتبة رفيعة... و من تواضع لله شرفه الله على كثير من عباده...
و ليس لله عز و جل عبادة يقبلها و يرضيها الا و بابها التواضع،
و لايعرف ما فى معنى حقيقة التواضع الا المقربون المستقلين بوحدانيته،
قال الله عز و جل و عباد الرحمن الذين يمشون على الارض هونا و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما...;
تواضع ريشه هر كار نيك و با ارزش است و مقام والايى است...
و هر كس براى خدا تواضع كند خداوند او را بر بسيارى از بندگانش شرافت مىبخشد...
و هيچ عبادتى براى خدا مورد رضا و قبول نخواهد بود مگر اينكه باب آن تواضع است و حقيقت تواضع را جز مقربانى كه مستقل در
وحدانيتخداوند درك نمىكنند، خداوند عز و جل مىفرمايد: بندگان خداوند رحمان كسانى هستند كه در زمين با تواضع راه مىروند
و هنگامى كه جاهلان آنها را(با سخنان نامناسب) خطاب كنند، به آنها سلام مىگويند(و با بى اعتنايى مىگذرند). (10)
اين سخن را با حديثى كه از حضرت مسيح(ع) نقل شده است پايان مىدهيم. فرمود:
بالتواضع تعمر الحكمة لابالتكبر، كذلك فى السهل ينبت الزرع لا فى الجبل!;
به وسيله تواضع، مزرعه علم و دانش آباد مىشود نه با تكبر، همان گونه كه زراعت در زمين نرم و هموار مىرويد نه بر روى كوه! (11)
كوتاه سخن اينكه:
تواضع هم در زندگى علمى و فرهنگى انسان اثر مىگذارد(چرا كه افراد متكبر به خاطر تكبرشان از رسيدن به حق محجوبند) و هم در
زندگى اجتماعى (چرا كه افراد متواضع از محبوبيت فوقالعادهاى در اجتماع بهره مىگيرند و همه مردم براى آنها احترام خاصى قائلند)
و هم در رابطه انسان با خدا مؤثر است چرا كه روح عبادت، تواضع و كليد قبولى آن فروتنى است.
در مورد نشانههاى تواضع نيز روايات جالبى در منابع اسلامى وارد شده است، در حديثى از امام على بن ابى طالب(ع) مىخوانيم:
ثلاث هن راس التواضع: ان يبدء بالسلام من لقيه، و يرضى بالدون من شرف المجلس، و يكره الريا و السمعة;
سه چيز است كه سرآغاز تواضع است:
نخست اينكه انسان هر كس را ببيند ابتدا به او سلام كند و در پايين مجلس بنشيند و تظاهر ريا و سمعه را ناخوش دارد. (12)
در بعضى از روايات نشانههاى ديگرى نيز بر آن افزوده شده است، از جمله: ترك «مراء» و «جدال» يعنى انسان به خاطر برترىجويى با
ديگرى بحث نكند و ديگر عدم علاقه به اينكه مردم او را بستايند. (13)
-----پىنوشتها--------------
3- تنبيه الخواطر(مطابق نقل ميزان الحكمه، جلد 4، حديث 21825); محجة البيضاء، جلد6، صفحه 222.
4- بحارالانوار، جلد 72، صفحه119، حديث 5.
5- تحف العقول، صفحه363.
6- مكارم الاخلاق، صفحه 51.
7- غررالحكم، 4614 -4613.
8- غررالحكم، 4302.
9- كنزالعمال،5719.
10- بحارالانوار، جلد 72، صفحه 121.
11- همان مدرك، جلد 2، صفحه 62.
12- كنزالعمال، حديث8506.
13- اصول كافى، جلد 2، صفحه 122، حديث6.
ادامه دارد...
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
1- تعريف تواضع
«تواضع» از ماده «وضع» در اصل به معنى فرونهادن است، اين تعبير در مورد زنان باردار كه مولود خود را به دنيا مىآورند به عنوان وضع
حمل گفته مىشود و در مورد خسارت و زيان كرد و كمبود تعبير «وضيعة» به كار مىرود و هنگامى كه به عنوان يك صفت اخلاقى گفته
مىشود مفهومش اين است كه انسان خود را پايينتر از آنچه موقعيت اجتماعى اوست قرار دهد، به عكس تكبر كه مفهومش برترىجويى
و قرار دادن خويشتن برتر از موقعيت فردى و اجتماعى اوست.
بعضى از ارباب لغت «تواضع» را به معنى «تذلل» تفسير كردهاند و منظور از تذلل در اينجا خضوع و فروتنى و تسليم است.
مرحوم نراقى در «معراج السعادة» در تعريف تواضع مىگويد:
«تواضع عبارت است از شكسته نفسى كه نگذارد آدمى خود را بالاتر از ديگرى ببيند و لازمه آن
كردار و گفتار چندى است كه دلالتبر تعظيم ديگران و اكرام ايشان مىكند». (14)
تعبير به «فروتنى» در فارسى دقيقا همين معنا را مىرساند و اين مساله از خلال گفتار و رفتار انسانها نمايان مىشود.
در حديثى از امام على بن موسى الرضا(ع) مىخوانيم، سؤال كردند:
«ما حد التواضع الذى اذا فعله العبد كان متواضعا. فقال: التواضع درجات منها ان يعرف المرء قدر نفسه فينزلها منزلتها بقلب سليم لايحب ان
ياتى الى احد الا مثل ما يؤتى اليه، ان راى سيئة دراها بالحسنة، كاظم الغيظ، عاف عن الناس، و الله يحب المحسنين;
حد تواضع كه اگر انسان آن را انجام دهد متواضع محسوب مىشود چيست؟ فرمود: تواضع درجات و مراحلى دارد: يكى از مراحل آن اين
است كه انسان قدر و موقعيت نفس خويش را بداند و در همان جايگاه با قلب سليم(و پذيرش درونى) جاى دهد، دوست نداشته باشد
كارى در باره كسى انجام دهد مگر همانند كارهايى كه در باره او انجام مىدهند(همان گونه كه انتظار احترام از ديگران دارد بايد ديگران را
محترم بشمارد و هر كارى را از سوى ديگران دون شان خود مىشمرد در باره ديگران دون شان بشمر.)»
هرگاه بدى از كسى ببيند آن را با نيكى پاسخ دهد، خشم خود را فروبرد، از گناهان مردم درگذرد و آنها را مورد عفو قرار دهد،
خداوند نيكوكاران را دوست دارد.(15)
آنچه در اين روايت پرمحتوا آمده، در واقع نشانههاى تواضع است كه از طريق آن مىتوان به تعريف تواضع نيز آشنا شد.
در حديث ديگرى از امام باقر(ع) مىخوانيم:
التواضع الرضا بالمجلس دون شرفه و ان تسلم على من لقيت و ان تترك المراء و ان كنت محقا;
تواضع آن است كه به كمتر از جايگاه شايسته خود در مجلس قانع باشى و هرگاه كسى را ملاقات كردى در سلام پيشى بگيرى و جر و
بحث را رها كنى هر چند حق با تو باشد. (16)
حقيقت اين است كه تعريف تواضع از نشانههاى آن جدا نيست; چرا كه يكى از بهترين راههاى تعريف يك موضوع، ذكر نشانههاى گوناگون
آن است(دقت كنيد.)
2- تواضع و كرامت انسان!
معمولا در اين گونه مباحثبعضى راه افراط را در پيش مىگيرند و بعضى راه تفريط، مثلا بعضى تصور مىكنند حقيقت تواضع آن است كه
انسان خود را در برابر مردم خوار و بى مقدار كند و اعمالى انجام دهد كه از نظر مردم بيفتد و نسبتبه او سوء ظن پيدا كنند، آن گونه كه
در حالتبعضى از صوفيه نقل شده است كه هنگامى كه در يك منطقه به خوشنامى معروف مىشدند مرتكب اعمال زشت و قبيحى
مىشدند تا از نظر بيفتند، مثلا به بى بند و بارى در عبادات و خيانت در امانت مردم معروف شوند و مردم آنها را رها كنند و شايد اين كار را
نوعى تواضع و رياضت نفس مىپنداشتند.
اسلام اجازه نمىدهد كسى به نام تواضع، خود را تحقير كند و در نظرها سبك و موهون سازد و كرامت انسانى خويش را پايمال كند، مهم
اين است كه در عين تواضع، شخصيت اجتماعى انسان ضايع نشود و خوار و ذليل و بى مقدار نگردد. اگر تواضع به صورت صحيح انجام شود
نه تنها چنين اثرى نخواهد داشتبلكه به عكس ارزش او در جامعه بالاتر مىرود. به همين دليل در روايات اسلامى از اميرمؤمنان على(ع)
آمده: بالتواضع تكون الرفعة; تواضع انسان را بالا مىبرد! (17)
مرحوم (فيض كاشانى) - رضوان الله عليه - تحت عنوان غاية الرياضة فى خلق التواضع مىگويد: اين فضيلت اخلاقى مانند ساير صفات
اخلاقى داراى طرف افراط و تفريط و حد وسط است، حد افراط (تكبر)و حد تفريط (پذيرش ذلت و پستى) و حد وسط (تواضع) است. آنچه
صفت فضيلت محسوب مىشود و قابل ستايش است همان كوچكى كردن بدون پذيرش پستى و ذلت است، سپس به ذكر مثالى در
اينجا مىپردازد. مىگويد: كسى كه سعى دارد بر اقران و امثال خود برترى
جويد و آنها را پشتسر اندازد متكبر است و كسى كه خود را بعد از آنها قرار مىدهد متواضع است، ولى اگر پارهدوزى بر دانشمند بزرگى
وارد شود او از جاى خود برخيزد و او را به جاى خود بنشاند و كفش او را بردارد و پيش پاى او جفت كند و تواضعى در(حد يك عالم بزرگ)
نسبتبه او روا دارد، اين تواضع نيست، نوعى تذلل محسوب مىشود، اين امر قابل ستايش نيست، چيزى شايسته ستايش است كه در
حد اعتدال باشد و حق هر كس را نسبتبه او ادا كند،
در برابر عالم به گونهاى و در برابر افراد ديگر به گونه ديگر. (18)
-----پىنوشتها--------------
14- معراج السعادة، صفحه 300.
15- كافى، جلد 2، صفحه 124.
16- بحارالانوار، جلد 75، صفحه176.
17- فهرست موضوعى غرر، جلد7، صفحه 405(چاپ دانشگاه تهران).
18- المحجة البيضاء، جلد6، صفحه 271(با كمى تلخيص).
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
ارزشها
جود
( جود و سخاوت )
اشاره
اين دو واژه كه در مقابل «بخل» است،غالبا در يك معنى استعمال مىشود،ولى گاهاز بعضى كلمات استفاده مىشود كه «جود» مرحله
بالاتر از «سخاوت» است، زيرا درتعريف «جود» گفتهاند: «بخشش بدون درخواست است كه در عين حال، بخشش خود راكوچك بشمارد.»
گاه گفتهاند: «جود،خوشحال شدن از درخواست مردم و شادگشتن به هنگامبخشش است. »بعضى نيز گفتهاند:«جود بخششى است
كه مال را، مال خدا بشمرد و سائل رابنده خدا بداند و خودش را در اين ميان واسطه ببيند»،
در حالى كه «سخاوت» معنىوسيعترى دارد و هرگونه بذل و بخشش را شامل مىشود.
بعضى نيز گفتهاند: «كسى كه بخشى از اموال خود را ببخشد و بخش ديگر را براى خودبگذارد،صاحب سخاوت است و كسى كه اكثر آن
را ببخشد و مقدار كمى را براى خود بگذارد،داراى جود است».
مطابق تمام اين تعريفها«جود»مرحله بالاتر از«سخاوت»است.
به هر حال «جود» و «سخاوت» از فضايل مهم اخلاقى است،هر اندازه «بخل» نشانهپستى و حقارت و ضعف ايمان و فقدان شخصيت
است ، «جود» و «سخاوت» نشانه ايمانو شخصيت والاى انسان است.
در آيات قرآن مجيد گرچه واژه«جود»و«سخاوت»به كار نرفته است،اما تعبيراتديگرى ديده مىشود كه منطبق بر اين دو مفهوم است و
قرآن نيز براى آن ارج فراوانى بيان كرده است،به عنوان نمونه به آيات زير توجه فرماييد:
1- ..يحبون من هاجر اليهم و لا يجدون فى صدورهم حاجة مما اوتوا و يؤثرون علىانفسهم و لو كان بهم خصاصة... (حشر، 9)
2- و يطعمون الطعام على حبه مسكينا و يتيما و اسيرا-انما نطعمكم لوجه اللهلا نريد منكم جزاء و لا شكورا (دهر،8 و 9)
3- مثل الذين ينفقون اموالهم فى سبيل الله كمثل حبة انبتتسبع سنابل فى كلسنبلة ماة حبة و الله يضاعف لمن يشاء و الله واسع عليم
(بقره،261)
4- الذين ينفقون اموالهم بالليل و النهار سرا و علانية فلهم اجرهم عند ربهم و لاخوف عليهم و لا هم يحزنون (بقره،274)
5- لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون و ما تنفقوا من شىء فان الله بهعليم (آل عمران،92)
6- الذين يؤمنون بالغيب و يقيمون الصلاة و مما رزقناهم ينفقون (بقره،3)
7- و لا تجعل يدك مغلولة الى عنقك و لا تبسطها كل البسط فتقعد ملومامحسورا (اسراء،29)
ترجمه
1-..و كسانى را كه به سويشان هجرت كنند،دوست مىدارند و در دل خود نيازى به آنچهبه مهاجران داده شده،احساس نمىكنند و آنها
را بر خود مقدم مىدارند، هر چند خودشانبسيار نيازمند باشند...
2- و غذاى(خود)را با اين كه به آن علاقه(و نياز)دارند،به مسكين و يتيم و اسيرمىدهند-(و مىگويند)ما شما را به خاطر خدا اطعام
مىكنيم و هيچ پاداش و سپاسى از شمانمىخواهيم.
3- كسانى كه اموال خود را در راه خدا«انفاق»مىكنند،همانن د بذرى هستند كه هفتخوشه بروياند كه در هر خوشه يكصد دانه باشد و
خداوند آن را براى هر كس بخواهد(وشايستگى داشته باشد)،دو يا چند برابر مىكند و خدا(از نظر قدرت و رحمت)وسيع و(به همهچيز)
داناست.
4- آنها كه اموال خود را شب و روز پنهان و آشكار انفاق مىكنند،مزدشان نزدپروردگارشان است،نه ترسى بر آنهاست و نه غمگين
مىشوند.
5- هرگز به(حقيقت)نيكوكارى نمىرسيد!مگر اين كه از آنچه دوست مىداريد(در راهخدا)انفاق كنيد و آنچه انفاق مىكنيد،خداوند از آن آگاه
است.
6- (پرهيزكاران)كسانى هستند كه به غيب(آنچه از حس پوشيده و پنهان است)ايمانمىآورند و نماز را بر پا مىدارند و از تمام نعمتها و
مواهبى كه به آنان روزى دادهايم،انفاقمىكنند.
7- هرگز دستت را بر گردنت زنجير مكن(و ترك انفاق و بخشش منما)و بيش از حد نيزدستخود را مگشا تا مورد سرزنش قرار گيرى و از كار
فرو مانى.
ادامه دارد...
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسير و جمعبندى
چهره سخاوتمندان در قرآن
در نخستين آيه مورد بحث، سخن از گروهى سخاوتمندان انصار مدينه است كه باآغوش باز از مهاجرانى كه خانه و كسب و كارى
نداشتند،استقبال كردند و آنها را برخودشان مقدم داشتند و حتى گفتند: «ما اموال و خانههايمان را با آنها تقسيم مىكنيم وچشم
داشتى به غنائم جنگى نيز نداريم.»
قرآن درباره آنها در آيه فوق مىگويد: «آنها كسانى را كه به سويشان هجرت مىكنند،دوست دارند و در درون دل نيازى نسبتبه آنچه
به مهاجران داده شده،احساس نمىكنند وآنها را بر خود مقدم مىدارند،هر چند شديدا فقير باشند، ...
يحبون من هاجر اليهم ولا يجدون فى صدورهم حاجة مما اوتوا و يؤثرون على انفسهم و لو كان بهم خصاصة... » (1)
به گفته بعضى از مفسران معروف: «در تاريخ بشريت،چنين استقبالى سابقه نداشتهاست كه گروهى غريب در شهرى وارد شوند و
مؤمنان آن شهر چنان استقبالى از آنان كنند كهحتى آنها را بر خويش مقدم شمرند و حاضر باشند تمام زندگى خود را با آنان تقسيم
نمايند، حتى در بعضى از روايات وارد شده است كه عدد مهاجران نسبتبه داوطلبان پذيرايى از آنهاكم بود به همين دليل،گاه در ميان
دو و ياچند نفر،بر سر افتخار ميزبانى مهاجران،اختلافپيدا مىشد كه براى حل آن به قرعه متوسل شدند.» (2)
به هر حال،خداوند اين محبت و بلند نظرى و ايثار و سخاوت را كه از ويژگيهاىانصار بود،مىستايد.
در دومين آيه مورد بحث، سخن از بزرگوارانى است كه غذاى خود را در حالى كهشديدا به آن نياز داشتند به مسكين و يتيم و اسير
دادند،بدون اين كه هيچ انتظار پاداش وتشكرى داشته باشند،
«و يطعمون الطعام على حبه مسكينا و يتيما و اسيرا×انمانطعمكم لوجه الله لا نريد منكم جزاء و لا شكورا » (3)
روايات فروانى از طرق شيعه و سنى،حكايت از اين دارد كه آيات 8 و 9 سوره«دهر»در فضيلت اهلبيت عليهم السلام نازل شده است.
«مرحوم علامه امينى»در«الغدير»34 نفراز علماء معروف اهل سنت را نام مىبرد كه اين حديث را در كتابهاى خود آوردهاند
(با ذكر نام كتاب و صفحه آن) (4)
بنابراين حديث مزبور در ميان اهل سنت مشهور،بلكه متواتر است و علماى شيعهاتفاق نظر دارند كه همه سوره«دهر»يا بخش قابل
ملاحظهاى از آيات آن،دربارهاهلبيت پيامبر صلى الله عليه و اله(على،فاطمه زهرا،حسن و حسين عليهم السلام)نازل شده است.
دقت در آيات سوره«دهر»نشان مىدهد كه خداوند چگونه از اين سخاوتمندانايثارگر مدح و ستايش كرده و عمل آنها را ستوده و بالاترين
پاداش را براى آنها قرارداده است.در يك جا از آنها به عنوان«ابرار»و در جاى ديگر از آنها به عنوان«عباد الله»(بندگان خاص خدا) ياد
كرده است.
در سومين آيه، تشويق بىنظيرى نسبتبه انفاق كنندگان سخاوتمند ديده مىشود.با تعابيرى كه در آيات انفاق بىنظير است،
مىفرمايد: «كسانى كه اموال خود را در راه خداانفاق مىكنند،همانند بذرى است كه هفتخوشه بروياند و در هر خوشه نيز يكصد دانه
باشدو خداوندآن را براى هر كسى بخواهد(و شايسته بداند)دو يا چند برابر مىكند و خداوند توانا وداناست، مثل الذين ينفقون اموالهم
فى سبيل الله كمثل حبة انبتتسبع سنابل فى كلسنبلة ماة حبة و الله يضاعف لمن يشاء و الله واسع عليم » (5)
اگر آيه را بر خلاف ظاهر آن تفسير كنيم و حذف و تقدير نيز قايل نشويم،آيهدلالتبر اين دارد كه رشد و نمو بىنظير در روح و جان انفاق
كنندگان نيكوكار صورتمىگيرد.اموال آنها بر اثر انفاق چندين برابر شده و خودشان نيز در پرتو سخاوت،مدارج كمال را به سرعت مىپيمايند
و حتى گامهاى كوچك در اين راه آثار عظيم دارد.
به اين ترتيب انفاق علاوه بر اينكه مايه رشد بشرى است،مايه رشد و تكامل اخلاقىو معنوى خود انسان نيز هست.
در روايت آمده است كه امام سجاد عليه السلام،هر گاه كه چيزى به سائلى مىبخشيد،دستسائل را نيز مىبوسيد،عدهاى علت اين
كار را از حضرت جويا شدند.حضرت عليه السلام درجواب فرمودند:«لانها تقع فى يد الله قبل يد العبد،اين به خاطر آن است كه(اينبخشش)
پيش از آن كه به دستبنده قرار گيرد،به دستخدا مىرسد.» (6)
در چهارمين آيه، ضمن اشاره به نكته مهمى درباره انفاق،آمده است:«كسانى كهاموال خود را در شب و روز،پنهان و آشكار انفاق
مىكنند،پاداششان نزد پروردگارشان است،نه ترسى بر آنهاست و نه غمگين مىشوند، الذين ينفقون اموالهم بالليل و النهار سرا وعلانية
فلهم اجرهم عند ربهم و لا خوف عليهم و لا هم يحزنون ». (7)
بنابراين «سخاوت» و «انفاق» در راه خدا به هر شكل و صورتى كه باشد،محبوب وپسنديده است،از سوى ديگر«انفاق»ترس از عذاب
الهى را برطرف ساخته و حزن واندوه را مىزدايد.افراد انفاقگر و بخشنده خوف و وحشتى از آينده ندارند،زيرا، خداوند زندگى آنها را تضمين
كرده است و به خاطر از دست دادن بخشى از اموالشان اندوهگين نمىشوند،زيرا مىدانند، آنچه از فضل پروردگار به آنها داده مىشود،
بيشتراز آن است كه از دست دادهاند.
پنجمين آيه باز با تعبير تازهاى در زمينه انفاق مىفرمايد«هرگز به(حقيقت)نيكوكارىنمىرسي د،مگر آن كه از آنچه دوست مىداريد(در راه
خدا)انفاق كنيد و آنچه انفاق مىكنيد،خداوند از آن با خبر است ،
«لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون و ما تنفقوا من شيىء فانالله به عليم » (8)
در ادبيات عرب«بر»به معنى نيكوكارى توام با توجه و از روى قصد و اختيار استو اين نشانه شخصيت و روحانيت انسان مىباشد.
جالب اين كه«بر»در آيه به طور مطلقذكر شده و نشان مىدهد تا سخاوت و انفاق نباشد،انسان هرگز به حقيقت نيكوكارىنمىرسد.
گرچه بعضى از مفسران واژه«بر»را به معنى«بهشت»و بعضى به معنى«تقوا»وبعضى به معنى«پاداش نيك»گرفتهاند،ولى ظاهر اين است
كه مفهوم«بر»وسيع بوده وشامل همه اينها نيز مىشود.
در ششمين آيه، انفاق را ضمن اين كه يكى از اركان مهم تقوا ذكر كرده-تقوايى كهسرچشمه هدايت الهى ومحتواى قرآنى است-
مىفرمايد:
«پرهيزكاران كسانى هستند كهايمان به غيب دارند(ايمان به خدا و جهان ماوراء طبيعت)و نماز را برپا مىدارند و از نعمتهايىكه بر آنها
روزى دادهايم،انفاق مىكنند، الذين يؤمنون بالغيب و يقيمون الصلاة و ممارزقناهم ينفقون » (9)
با توجه به اينكه«ينفقون»به صورت فعل مضارع ذكر شده،مفهومش اين است كهآنها انفاق مواهب الهى را به طور مستمر انجام مىدهند
و اين نشانه سخاوتمندىآنهاست كه در نهادشان ريشه دوانده و به صورت يك صفتبرجسته در آمده است.
تعبير به«مما رزقناهم»(از آنچه به آنان روزى دادهايم)اشاره به نكته لطيفى مىكندو آن اين كه آنها مىدانند كه همه اموال،مواهب الهى
است،بنابراين،دليلى ندارد كه از انفاق بخشى از آن در راه بندگان نيازمند خدا،«بخل»بورزند.در ضمن روشن است كه«انفاق»منحصر به
زكات نيست،بلكه معنى گستردهاى دارد كه هم صدقات واجب و هممستحبات را شامل مىشود.
در هفتمين و آخرين آيه،ضمن دادن دستور به رعايت اعتدال در بذل و بخشش ودورى از افراط و تفريط و نشان دادن تصويرى از صفت
سخاوت كه حد وسط در ميان«بخل»و«اسراف»است مىفرمايد: «دستت را بر گردنت زنجير مكن(و ترك انفاق وبخشش منما)و بيش از
حدنيز آن رامگشا(و آلوده اسراف و تبذير مشو)مبادا مورد سرزنشقرار گيرى و از كار فرومانى، و لا تجعل يدك مغلولة الى عنقك و لا
تبسطهاكل البسطفتقعد ملوما محسورا » (10) . اين آيه،تعريف روشنى براى سخاوت است.
-----پىنوشتها--------------
1- حشر،9.
2- فى ظلال،ج7(ذيل آيه).
3- دهر/ 8 و9.
4- الغدير،ج3،ص107 به بعد.احقاق الحق،ج3،ص157- 171.
(در اين كتاب حديث مزبور از36نفر از دانشمندان اهل نتبا بيان ماخذ حديث ذكر شده است.)
5- بقره/ 261.
6- بحار الانوار،ج93،ص129.
7- بقره/ 274.
8- آل عمران/ 92.
9- بقره/ 3.
10- اسراء/ 29.
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
امام صادق عليه السلام در حديث معروفى اين مطلب را ضمن مثال روشنى بيان داشتهاند:
«مشتى خاك را از زمين برداشت و محكم در دست گرفت،فرمودند:اين بخل است،سپسمشت ديگرى برداشت و دست را چنان گشود كه تمام خاكها،روى زمين ريخت،سپسفرمودند:اين اسراف است،مرتبه سوم،مشتى خاك برداشت و كف دست را رو به آسمان كردو دست را گشود،مقدارى از خاكها از لابلاى انگشتان و اطراف دستشان فرو ريخت و مقدارىباقى ماند،حضرت عليه السلام فرمودند:اين حد اعتدال است(و حقيقتسخاوت همين است)» (11)
در آيه مورد بحث از«بخل»تعبير به«زنجير شدن بر گردن»شده است و از اسراف بهگشودن دست،آن چنان كه كارى از آن ساخته نباشد و هر دو را مورد سرزنش قرارگرفتن و از كار باز ماند(ملوما محسورا)ذكر مىكند.
از مجموع آيات مختلفى كه به نحوى به مساله سخاوت و انفاق و بذل و بخششارتباط دارد-كه بخشى از آن را در بالا تفسير كرديم-به خوبى عظمت و اهميت وارزش والاى اين صفتبرجسته انسانى ظاهر مىشود،نه تنها باعث نظم و سعادتجوامع انسانى و مبارزه با فقر و محروميتى كه سرچشمه انواع نابسامنىها و گناهان است، مىشود بلكه در تكامل معنوى و روحى انسان نيز نقش بسيار مهمى دارد.
سخاوت در منابع حديث
در روايات اسلامى تعبيرات بسيار والايى درباره«جود»و«سخاء»ديده مىشود كهدر نوع خود كم نظير است.روايات زير نمونههايى است كه از ميان احاديث فراوانىگلچين شده است:
1- در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و اله آمده است: «السخاء خلق الله الاعظم (12) ،سخاوت،اخلاق بزرگ الهى است»
در واقع تمام سخاوتها در وجود ذى جود پروردگار متجلى است،زيرا هر چه داريماز اوست.نعمتهاى گوناگون،زمين و آسمان،حيات وجود ما،همه از اوست و هر جاسخاوتى است از سخاوت او سرچشمه گرفته است،زيرا اگر او مواهبى به ما نمىبخشيد،ما توان بخشش را نداشتيم،حتى صفت جود و بخشش نيز از مواهب اوست.
2- امام صادق عليه السلام مىفرمايند: «السخاء من اخلاق الانبياء و هو عماد الايمان ولا تكون المؤمن الا سخيا و لا يكون سخيا الا ذو يقين و همه عالية لان السخاء شعاعنور اليقين،و من عرف ما قصد هان عليه ما بذل،سخاوت از اخلاق انبياء است و ستونايمان است و هيچ فرد با ايمانى وجود ندارد،مگر اين كه با سخاوت است و هيچ سخاوتمندىوجود ندارد،مگر اين كه داراى يقين و همت عاليه است،زيرا سخاوت،شعاع نور يقين است وآن كس كه بداند چه چيزى را قصد كرده،آنچه را كه بذل نموده در نظر او كم اهميت است» (13)
از اين حديث استفاده مىشود كه اين صفت والا بعد از ذات پاك الهى كه مبداسخاوت است در وجود انبياء،نشانه ايمان و يقين آنهاست.
3- در حديث ديگرى از امير مؤمنان عليه السلام آمده است: «تحل بالسخاء و الورع فهماحلية الايمان و اشرف خلالك،به سخاوت و ورع،خود را بياراى كه اين دو آرايش ايمان و برترين صفات توست.» (14)
اين تعبير نشان مىدهد كه اين صفت را از برترين صفات مؤمن به حساب آوردهاست.
4- در حديث ديگرى از همان امام بزرگوار آمده است: «السخاء ثمرة العقل والقناعة برهان النبل،سخاوت ميوه درخت عقل و خرد و قناعت دليل بر نجابت است» (15)
آنها كه در بخشش به ديگران«بخل»مىورزند،اموال زيادى را فراهم كرده ومىگذارند و مىروند،در حقيقت اين گونه افراد عاقل نيستند،زيرا،زحمتبر دوشآنها بوده،بدون آن كه از اموالشان بهره مادى يا معنوى ببرند.كدام عاقلى چنين كارىمىكند!
5- در تعبير ديگرى از آن حضرت عليه السلام در مورد اهميت«سخاوت»به نكته لطيفديگرى اشاره مىفرمايند:«غطوا معايبكم بالسخاء فانه ستر العيوب،عيوب خويش را باسخاوت بپوشانيد،زيرا سخاوت پوشاننده عيبهاست» (16)
صدق اين كلام مولى با تجربه به خوبى ثابت مىشود،اشخاص را مىبينيم كه عيوبگوناگونى دارند،ولى چون سخاوتمندند همه مردم به ديده احترام به آنها مىنگرند.
6- باز در تعبيرى ديگر از همان امام همام عليه السلام آمده است: «السخاء يمحص الذنوبو يجلب محبة القلوب،سخاوت، گناهان را پاك مىكند و دلها را سوى سخاوت كننده فرامىخواند.» (17)اين تعبير نشان مىدهد كه «سخاوت» كفاره بسيارى از گناهان است!
«مااستجلبت المحبة بمثل السخاء و الرفق و حسن الخلق،هيچ چيزى مانند سخاوت و مداراكردن و حسن خلق،جلب محبت نمىكند. (18)
7- مولى الموحدين على عليه السلام درباره تاثير عميق محبت در جلب قلبها مىفرمايند:
8- رسول خدا صلى الله عليه و اله در اين باره مىفرمايند: «السخى قريب من الله قريب من الناسقريب من الجنة، سخاوتمند نزديك به خدا،نزديك به مردم و نزديك به بهشت است.» (19)
9- در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام آمده است: «شاب سخى مرهق فى الذنوباحب الى الله عز و جل من شيخ عابد بخيل،جوان سخاوتمند آلوده به گناه،نزد خدا محبوبتراز پيرمرد عابد بخيل است» (20)
به يقين اين«سخاوت»سبب امدادهاى الهى مىشود و سرانجام آن جوان آلوده رانجات مىدهد،ولى آن پير عابد بخيل به خاطر بخلش در گناه فرو خواهد رفت.
10- اين بحث را با حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و اله به عنوان حسن ختام پايان مىدهيم:
«تجافوا عن ذنب السخى فان الله آخذ بيده كلما عشر،از گناه و لغزش سخاوتمند صرفنظر كنيد،زيرا،هر زمان بلغزد، خداوند دست او را مىگيرد(و نجاتش مىدهد.) (21)
از مجموع احاديثبالا،ارزش و اهميت فوق العاده«سخاوت»در كلام پيشواياناسلام مشخص مىشود و نشان مىدهد كه كمتر فضيلتى با آن برابرى مىكند.
-----پىنوشتها--------------
11- تفسير نور الثقلين،ج3،ص 158.
12- كنز العمال،ج6،ص337،حديث15926.
13- بحار الانوار،ج 68،ص 355،حديث17.
14- غرر الحكم،حديث 4511.
15- غرر الحكم،حديث 2145.
16- غرر الحكم،حديث 6440.
17- غرر الحكم،حديث 1738.
18- غرر الحكم،حديث 9561.
19- بحار الانوار،ج 70،ص 308.
20- بحار الانوار،ج 70،ص307.
21- كنز العمال،ج6،ص 392،حديث 16212.
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
آثار و پيامدهاى سخاوت
1- آثار مثبت«سخاوت»در زندگى فردى و اجتماعى انسان كه با تجربه ثابتشده و يا در احاديث اسلامى به آن اشاره گرديده است،
بسيار زياد است،به عنوان نمونه:
از روايات متعددى استفاده مىشود و تجربيات روزانه نيز آن را تاييد مىكند كه«سخاوت»محبت دوست و دشمن را جلب مىكند،
بر عدد دوستان مىافزايد و ازدشمنان مىكاهد.
2- «سخاوت»پوششى براى عيوب انسانهاست و به اين ترتيب،آبروى انسان راحفظ مىكند.
3- «سخاوت» در عين اين كه ثمره درخت عقل است،بر عقل و خرد انسانمىافزايد.عقل مىگويد:دليلى ندارد كه انسان با زحمت زياد
اموال فراوانى تهيه كند وآن را براى بازماندگان بگذارد و خودش به وسيله آن،جلب ثواب و كسب آبرو نكند.
از سوى ديگر«سخاوت»،گروهى از انديشمندان را گرد انسان جمع مىكند و آنها مىتوانند بر فكر و عقل و دانش او بيفزايند.
4- «سخاوت» فاصله طبقاتى جامعه را كم مىكند و از اين طريق ناهنجاريهاى ناشىاز فاصله طبقاتى را از بين مىبرد و يا كاهش
مىدهد.آتش كينههاى محرومان راخاموش مىكند و حس انتقامجويى را در آنان تضعيف مىنمايد و از اين طريقپيوندهاى اجتماعى
را محكم مىسازد.
5- «سخاوت» مدافعان انسان را زياد مىكند و آبروى او را محفوظ مىدارد ودشمنان و بدخواهان را عقب مىراند،
امير مؤمنان عليه السلام در اين باره مىفرمايند:
«الجودحارس الاعراض،جود و بخشش آبروى انسان را حفظ مىكند.» (22)
6- جود و«سخاوت»، آثار معنوى فوق العادهاى نيز دارد،به همين دليل از صفاتانبياء شمرده شده و همان گونه كه در روايات گذشته
خوانديم،شعاع نور«يقين» است،حتى اگر اين فضيلت در افراد بى ايمان باشد،به حال آنها مفيد و سودمند است.
در حديثى آمده است كه خداوند متعال به حضرت موسى عليه السلام وحى نمود:
«لا تقتلالسامري فانه سخى،سامرى را به قتل مرسان،زيرا او مرد سخاوتمندى است.» (23)
درست است كه سامرى،منشا فساد عظيمى در بنى اسرائيل شد و آئين بت پرستى رادر ميان آنها پايه نهاد و در انتها نيز زندگى را با
خفت و ذلت و حقارت گذراند كه شايدمرگ بر آن زندگى،ترجيح داشت،ولى با اين همه به حضرت موسى عليه السلام وحى رسيد كه
خون او را به خاطر سخاوتش نريزد.
از رسول خدا عليه السلام نقل شده است كه به فرزند حاتم طائى به نام «عدى» فرمود:
«دفععن ابيك العذاب الشديد لسخاء نفسه،
عذاب شديد از پدرت به خاطر سخاوتش برداشتهشد.» (24)
در ذيل همين حديث،آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و اله دستور داد،گروهى از جنايتكارانيكى از جنگها را به قتل برسانند،
ولى يكى از آنها را استثناء كرد.
آن مرد تعجب كرد وگفت:«با اين كه گناه ما يكى است،چرا مرا از ميان آن جمعيت جدا كردى؟»
حضرت صلى الله عليه و الهفرمودند:
«خداوند به من وحى فرستاد كه تو سخاوتمند قوم خود هستى و من نبايد تو را به قتل برسانم.»
آن مرد با شنيدن اين سخن ايمان آورد و شهادتين بر زبان جارى كرد،
آرى!سخاوت آن مرد،او را به بهشت رسانيد.
از رسول خدا صلى الله عليه و اله نقل شده است:
«شخص سخى را اهل آسمانها دوست دارند و اهلزمين هم دوست دارند.. .
در حالى كه بخيل را اهل آسمانها و زمين دشمن دارند.» (25)
محدوده سخاوت
«سخاوت» مانند تمام صفات و كارهاى نيك،مقدار و اندازهاى دارد كه اگر در مسيرافراط قرار گيرد،نتيجه منفى خواهد داشت.
همچنين«سخاوت» نبايد لطمه به آبرو وحيثيت و زندگى كسانى كه به انسان وابستهاند،زند.
«سخاوت» بايد در اموال حلال باشد،نه اموالى كه از راههاى حرام و يا ظلم و ستم بهدست آمده است،مانند،
«سخاوت» بسيارى از سلاطين ظالم و ستمگر.
همچنين«سخاوت» نبايد در اموال مربوط به بيت المال باشد،زيرا اموال بيت المال،حساب و كتاب مخصوص به خود دارد كه بايد به
دقت رعايت گردد.
راههاى كسب سخاوت
اين فضيلت اخلاقى مانند ساير فضايل،با تعليم و تربيت و انديشه و تفكر و تمرين وممارستحاصل مىشود.
توجه به اين حقيقت كه اين اموال و ثروتها،امانتهاى الهى در دست ماست و هيچكدام دوام و بقايى ندارد،انسان را وا مىدارد با بذل و
بخشش،آن را در صندوق امانتالهى،براى روزى كه دستها خالى است،ذخيره كند.همچنين دقت در آثار و بركات وپيامدهاى مهمى كه
براى«سخاوت»در مطالب قبل ذكر شد،مشوق مؤثرى در امر«سخاوت»است.
مطالعه تاريخ زندگى سخاوتمندان و بخيلان و مقايسه آن دو با يكديگر و احترام وآبرو و شخصيتى كه گروه اول داشتند و ذلت و بد نامى
كه دامنگير گروه دوم بوده استنيز در ايجاد اين«سخاوت اخلاقى»بسيار مؤثر است.
اينها جنبههاى تعليماتى اين مساله است،اما از نظر عملى،هر قدر تمرين و ممارستبيشترى در اين زمينه شود،توفيق زيادترى در به
دست آوردن اين فضيلت اخلاقىحاصل مىگردد،زيرا تكرار اعمال سخاوتمندانه و بذل و بخشش،هر چند از راه تحميلبر نفس خويش
باشد،به تدريجبه صورت عادت و سپس مبدل به حالت،و سرانجام بهيك ملكه اخلاقى مبدل خواهد گرديد.
در ضمن،تربيت پدر و مادر و معلم و استاد در اين زمينه،بسيار مؤثر است.اگر آنهاكودكان را از آغاز عمر به«جود»و«سخاوت»عادت دهند،
اين ملكه،به آسانى دروجود آنها ريشه مىدواند و در بزرگى جزء زندگى آنان مىشود.
در حالات«صاحب بن عباد» آمده است كه در كودكى هنگامى كه مىخواستبراىفرا گرفتن درس دينى به مسجد برود،
هميشه مادرش يك دينار و يك درهم به او مىدادو مىگفت: «اين را به اولين فقيرى بده كه در مسير راه خودمىبينى»
كمكم اين خصلت دروجودش ريشه دار شد تا اين كه در بزرگى چنان بذل و بخششى مىكرد كه همه به اوآفرين
مىگفتند. اگر كسى بعد از ظهر ماه مبارك رمضان به خانهاش مىآمد،سخاوتشمانع از آن مىشد كه كسى بدون
خوردن افطار از خانه او بيرون رود.هر روز حداقلهزار نفر بر سر سفره او افطار مىكردند و بذل و بخشش او در ماه
رمضان به اندازه تمامماههاى سال بود. (26)
از شگفتيهاى ديگر زندگى او چنين نقل مىكنند:
«روزى نوشابه براى او آوردند،
ازنزديكانش نسبتبه آن نوشابه سوء ظن پيدا كرد و گفت:از اين نوشابه ننوش،زيرا مسموماست،
خدمتكارى كه آن قدرح را آورده بود،همچنان ايستاده بود.
«صاحب بن عباد»بهشخصى كه ادعاى مسموم بودن آن را مىكرد،گفت:به چه دليل مىگويى كه اين مسموم است؟
گفت:بهترين راه اين است كه كسى كه اين قدرح را آورده و به دست تو داده،موردآزمايش قرار گيرد و از آن بنوشد،
«صاحب»گفت:من به اين كار راضى نيستم،
آن شخصگفت:به وسيله يك مرغ خانگى آزمايش كن.
«صاحب»گفت:كشتن حيوان به اين صورت نيزجايز نيست،
سپس دستور داد:قدح آب را واژگون كردند و آب را ريختند؛
و به خدمتكار گفت: برو و ديگر در خانه من قدم مگذار،ولى با اين حال دستور داد:حقوق او را به طور كاملبپردازند.
سپس گفت:هرگز نبايد يقين را با شك از بين برد و مجازات به وسيله قطع حقوق،دليل بر پستى است» (27)
اين بحث را با چند حديث و سخنانى از بعضى از بزرگان پايان مىدهيم:
پيامبر اكرم صلى الله عليه و اله مىفرمايند:
«الجنة دار الاسخياء،بهشتخانه سخاوتمندان است» (28)
امام صادق عليه السلام مىفرمايند كه خداوند فرمود:
«انى جواد كريم لا يجاورنى لئيم،
منبخشنده با سخاوتم،افراد پست و بخيل نمىتوانند در جوار من(در بهشت)جاى بگيرند.» (29)
در حديث ديگرى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و اله آمده است:
«طعام الجواد دواء و طعامالبخيل داء،
طعام سخاوتمند، دواست و طعام بخيل،درد و بيمارى است» (30)
يكى از عارفان به نام«ابن سماك (31) »مىگويد:
«عجبت لمن يشترى المماليك بماله ولا يشترى الاحرار بمعروفه،
در شگفتم! از كسانى كه بردگان را با مال خود خريدارى مىكنند،ولى آزادهها را با احسان و نيكى،در بند محبتخود در نمىآورند.» (32)
به عربى گفتند:آقا و بزرگ شما كيست؟
گفت:«من احتمل شتمنا و اعطى سائلنا واغضى جاهلنا،
كسى كه بدگويىهاى ما را تحمل كند و به نيازمندان ببخشد و از اعمالجاهلان چشم پوشى كند.» (33)
-----پىنوشتها--------------
22- غرر الحكم،حديث333.
23- كافى،ج 4،ص 41.
24- بحار الانوار،ج 68،ص 354.
25- وسايل الشيع،ج 15،ص 252.
26- سفينة البحار،ماده صحب.
27- همان.
28- المحجة البيضاء،ج6،ص 62.
29- همان.ص 64.
30- همان،ص 61.
31- «ابن سماك»در قرن دوم هجرى در دوران حكومت هارون الرشيد زندگى مىكرد و در سال183 هق.در كوفه درگذشت(ر.ج.سفينة البحار،ماده سمك).
مرحوم محدث قمى در سفينة البحار در شرح حال«ابن سماك»،او را مردى خوش بيان و صاحب مواعظ واندرزها مىشمرد و از«ابن ابى الحديد»نقل مىكند كه او روزى وارد بر هارون شد،هنگامى كه چشم هارون به او افتاد،گفت:مرا موعظه كن،(هارون در همين موقع تقاضاى آب كرد).ابن سماك اشاره به آبكرد و گفت:تو را به خدا سوگند مىدهم!اگر يك بيمارى داشته باشى كه نتوانى آب بنوشى،چه مىكنى؟
گفت:حاضرم نيمى از تمام ملك و حكومتم را بدهم تا اين بيمارى برطرف شود،سپس به او گفت:بنوش.
هارون آب را نوشيد.«ابن سماك»دوباره گفت:تو را به خدا سوگند مىدهم!اگر اين آب را كه نوشيدى از تودفع نشود،چه مىكنى؟گفت:حاضرم نيمى ديگر از حكومتم را براى حل اين مشكل بدهم.ابن سماكگفت:حكومتى كه نيمى از آن فداى نوشيدن آب و نيمى فداى خارج شدن آن شود،چيزى نيست كه مردمبراى آن بجنگند.
32- همان.ص 65.
33- همان.
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
ارزشها
توکل
اشاره
در بسيارى از آيات قرآن مجيد و روايات اسلامى و سرگذشت انبياء و اولياء و صالحان و در كتب علماى اخلاق و ارباب سير و سلوك روى
مساله توكل به عنوان يك فضيلت مهم اخلاقى كه بدون آن نمىتوان به مقام قرب الهى رسيد، ياد شده است.
منظور از توكل سپردن كارها به خدا، و اعتماد بر لطف اوست، زيرا «توكل» از ماده «وكالت» به معنى انتخاب وكيل نمودن و اعتماد بر
ديگرى كردن است، بديهى است هر قدر وكيل توانايى بيشتر و آگاهى فزونتر داشته باشد شخص موكل احساس آرامش بيشترى
مىكند، و از آنجا كه علم خدا بى پايان و تواناييش نامحدود است هنگامى كه انسان توكل بر او مىكند آرامش فوقالعاده احساس
مىكند، در برابر مشكلات و حوادث مقاوم مىشود، و از دشمنان نيرومند و خطرناك نمىهراسد، در سختيها خود را در بن بست نمىبيند
و پيوسته راه خود را به سوى هدف ادامه مىدهد.
انسانى كه بر خدا توكل دارد هرگز احساس حقارت و ضعف نمىكند بلكه به اتكاى لطف خدا و علم و قدرت بى پايان او خود را پيروز و فاتح
مىبيند و حتى شكستهاى مقطعى او را مايوس نمىسازد.
هرگاه توكل به مفهوم صحيح كلمه در جان انسان پياده شود به يقين اميدآفرين، نيروبخش و باعث تقويت اراده و تحكيم مقاومت و پايمردى
است.
مساله توكل در زنگى انبياى بزرگ الهى درخشش فوقالعادهاى دارد، بررسى آيات قرآنى در اين زمينه نشان مىدهد كه آنها هميشه
در برابر مشكلات طاقت فرسا خود را زير سپر توكل قرار مىدادند، و يكى از دلايل مهم پيروزى آنها داشتن همين فضيلت اخلاقى بوده
است.
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
مدیر بازنشسته
بسم الله الرحمن الرحیم
با اين اشاره به آيات قرآن بازمىگرديم و با توجه به ترتيب تاريخى سرگذشت انبياء مساله توكل را در زندگى آنان مورد
بررسى قرار مىدهيم(از نوح(ع) شروع كرده به پيامبر اسلام(ص) پايان مىدهيم):
1- و اتل عليهم نبا نوح اذ قال لقومه يا قوم ان كان كبر عليكم مقامى و تذكيرى بآيات الله فعلى الله توكلت فاجمعوا امركم و
شركائكم ثم لايكن امركم عليكم غمة ثم اقضوا الى و لاتنظرون (سورهيونس،آيه71)
2- انى توكلت على الله ربى و ربكم (سورههود،آيه56)
3- ربنا انى اسكنت من ذريتى بواد غير ذى زرع عند بيتك المحرم ربنا ليقيموا الصلوة فاجعل افئدة من الناس تهوى اليهم و
ارزقهم من الثمرات لعلهم يشكرون (سورهابراهيم،آيه37)
4- ...ان اريد الا الاصلاح ما استطعت و ما توفيقى الا بالله عليه توكلت و اليه انيب (سورههود،آيه88)
5- و قال يا بنى لاتدخلوا من باب واحد و ادخلوا من ابواب متفرقة و ما اغنى عنكم من الله من شىء ان الحكم الا لله عليه
توكلت و عليه فليتوكل المتوكلون (يوسف،67)
6- و قال موسى يا قوم ان كنتم آمنتم بالله فعليه توكلوا ان كنتم مسلمين × فقالوا على الله توكلنا ربنا لاتجعلنا فتنة للقوم
الظالمين (سورهيونس،آيات84و85)
7- و لما برزوا لجالوت و جنوده قالوا ربنا افرغ علينا صبرا و ثبت اقدامنا و انصرنا على القوم الكافرين (سورهبقره،آيه250)
8- فان تولوا فقل حسبى الله لا اله الا هو عليه توكلت و هو رب العرش العظيم (سورهتوبه،آيه129)
9- و ما لنا الانتوكل على الله و قد هدانا سبلنا و لنصبرن على ما آذيتمونا و على الله فليتوكل المتوكلون (سورهابراهيم، آيه12)
10- ...و من يتوكل على الله فهو حسبه... (سورهطلاق،آيه3)
ترجمه
1- سرگذشت نوح را بر آنها بخوان! در آن هنگام كه به قوم خود گفت: «اى قوم من! اگر تذكرات من نسبتبه آيات الهى،
بر شما سنگين(و غير قابل تحمل) است، (هر كار از دستتان ساخته استبكنيد) من بر خدا توكل كردهام! فكر خود و قدرت
معبودهايتان را جمع كنيد، سپس هيچ چيز بر شما پوشيده نماند(تمام جوانب كارتان را بنگريد) سپس به حيات من خاتمه
دهيد و (لحظهاى) مهلتم ندهيد!
2- من، بر «الله» كه پروردگار من و شماست توكل كردهام!
3- پروردگارا! من بعضى از فرزندانم را در سرزمين بى آب و علفى، و در كنار خانهاى كه حرم توست، ساكن ساختم تا نماز را
بر پا دارند، تو دلهاى گروهى از مردم را متوجه آنها ساز، و از ثمرات به آنها روزى ده، شايد آنان شكر تو را بجاى آورند!
4- من جز اصلاح - تا آنجا كه در توانايى دارم - نمىخواهم! و توفيق من جز به(كمك) خداوند نيست. بر او توكل كردم و به
سوى او بازمىگردم!
5- و(هنگامى كه مىخواستند حركت كنند، يعقوب) گفت: «فرزندان من! از يك در وارد نشويد، بلكه از درهاى متفرق وارد
گرديد(تا توجه مردم به سوى شما جلب نشود)! و(من با اين دستور) نمىتوانم حادثهاى را كه از سوى خدا حتمى است از
شما دفع كنم! حكم و فرمان، تنها از آن خداست!(براى پيروزى شما) بر او توكل كردهام و همه متوكلان بايد بر او توكل كنند»!
6- موسى گفت: «اى قوم من! اگر شما به خدا ايمان آوردهايد، بر او توكل كنيد اگر تسليم فرمان او هستيد»!
- گفتند: «تنها بر خدا توكل داريم، پروردگارا! ما را مورد شكنجه گروه ستمگر قرار مده!
7- و هنگامى كه در برابر «جالوت» و سپاهيان او قرار گرفتند گفتند: «پروردگارا! پيمانه شكيبايى و استقامت را بر ما بريز!
و قدمهاى ما را ثابتبدار! و ما را بر جمعيت كافران، پيروز بگردان!
8- اگر آنها(از حق) روى بگردانند، (نگران مباش!) بگو: «خداوند مرا كفايت مىكند، هيچ معبودى جز او نيست،
بر او توكل كرددم، و او صاحب عرش عظيم است!
9- و چرا بر خدا توكل نكنيم، با اينكه ما را به راههاى(سعادت) رهبرى كرده است، و ما به طور مسلم در برابر آزارهاى شما
صبر خواهيم كرد(و دست از رسالتخويش برنمىداريم) و توكل كنندگان بايد فقط بر خدا توكل كنند»!
10- و هر كس بر خدا توكل كند كفايت امرش را مىكند... .
_________________
امام مهدىعليه السلام :إنّا يُحيطُ عِلمُنا بأنبائِكُم و لايعَزُبُ عَنّا شَىءٌ مِن أخبارِكُم.
ما از همه خبرهاى شما آگاهيم و چيزى از خبرهاى شما از ما پنهان نيست.
بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 175
پاسخ با نقل قول
