برای شناخت اثر فلوراید بر روی دندان و جلوگیری از پوسیدگی بایدساختمان دندان را شناخت. دندان از قسمتهای عاج - مینا و سمان درست شده که به ترتیب توسط سلولهای ادنتوبلاست - آمیلوبلاست و سمنتوبلاست ساخته می شود.
ساختمان دندان تشکیل شده از یک ماده زمینه آلی که الیاف ماتریس بافت همبندی هستند و سپس مواد معدنی روی این ماتریکس آلی. مواد آلی جز» بسیار کمی از دندان را تشکیل می دهند و بیشتر جسم دندان از مواد معدنی تشکیل شده و این ماده معدنی که توسط سلولهای سازنده دندان جمع آوری و ساخته می شوند ترکیبی است بنام هیدروکسی آپاتیت.
هیدروکسی آپاتیت بصورت کریستال ۶ وجهی است و حدود ۹۰ تا %۹۲ جسم مینا و عاج را تشکیل میدهد. بلورهای هیدروکسی آپاتیت بصورت میله های باریک ۶ وجهی کنار هم قرار گرفته و بافت دندان را تشکیل می دهند.
فلوراید با مکانیسم های متفاوتی می تواند موجب افزایش مقاومت دندان نسبت به پوسیدگی و نیز سبب جلوگیری از پوسیدگی گردد که عبارتند از :
۱- جای گیری یون فلوئور در بلور آپاتیت بجای هیدروکسی و تشکیل فلوئور آپاتیت بجای هیدروکسی آپاتیت که نسبت به اسید حاصل از میکروبهای پوسیدگی زا در حد بسیار زیادی مقاوم تر است. ( این امر فقط در زمان ساخته شدن دندان و شکل گیری مینا و عاج دندان نقش دارد.)
۲- معدنی شدن دوباره یا رمینرالیزاسیون ( Remineralization )
پوسیدگیهای ابتدا» که بصورت میکروسکپی شروع شده اند در اینحالت ، وجود فلوئور در محیط دهان باعث می شود بجای رسوب ترکیبات و نمکهای قابل حل در اسید ( مثل منگنز و کربنات ) ، ترکیباتی مانند فسفات و فلوئور آپاتیت و کلسیم بیشتری بر سطح دندان رسوب کنند که در مقابل اسید و پوسیدگی بسیار مقاوم تر هستند.
۳- یون فلوئور بدلیل جلوگیری از تجمع میکروبها و همچنین خاصیت ضد میکروبی تا حدودی باعث ضد عفونی و جلوگیری از رشد میکروبها در سطح دندان می شود که خود در پیشگیری از پوسیدگی بسیار موثر است.
در حال حاضر تنها ماده ای که مصرف آن چه به صورت موضعی و یا از راه عمومی (سیستمیک ) برای پیشگیری از پوسیدگی دندان مورد قبول دندانپزشکان می باشد فلوراید است، که اگر در موقع تشکیل و آهکی شدن دندان این ماده از راه آب آشامیدنی به دندان برسد بیشترین تاثیر را بجا می گذارد . مناسب ترین مقدار فلوئور آب آشامیدنی یک محل بین ۰/۷ تا ۱/۲ میلی گرم در لیتر برحسب درجه حرارت محیط آن محل تعیین شده است.
فلوراید نباید کمتر یا بیشتر از اندازه مناسب مصرف شود. باید دید مقدار آن در آب چقدر است. اگر آب آشامیدنی فلوراید کافی نداشته باشد از قرص خوراکی سدیم فلوراید استفاده شود. قرصهای موجود در بازار ۲/۲ میلی گرم سدیم فلوراید دارند که یک میلی گرم فلوراید آزاد می کنند.
حال این سئوال مطرح است که آیا در منطقه و محلی که آب آشامیدنی فلوراید ندارد باید روزی یک قرص مصرف شود؟ در جواب باید گفت چندین و چند عامل دیگر را هم باید در نظر گرفت از جمله اینکه از چه سنی فلوراید تجویز شود. برای هر سنی چه مقدار باشد. آیا غیر از آب آشامیدنی از راههای دیگر هم فلوراید به بدن میرسد یا خیر . ( نمک، شکر ، داروها ، غذاها ، هوا و … ) البته درجه حرارت محیط و مقدار مصرف آب در مناطق سردسیر و گرمسیر باید مورد توجه قرار گیرد.
در هر کشوری متناسب با شرایط آن جدولهایی برای مصرف قرص فلوراید تنظیم کرده اند.
مثلا در بعضی از کشورها مثل هلند و آمریکا اگر لازم باشد از بدو تولد فلوراید تجویز می کنند، در کشورهای دیگر مثل فنلاند و نروژ تجویز فلوراید خوراکی از ۶ ماهگی و در بعضی از کشورها مثل سوئد و کانادا از ۱۸ ماهگی است در ارتباط با مدت مصرف و دریافت آن در تعدادی از کشورها تا ۱۲ سالگی ادامه می دهند و در برخی دیگر تا ۱۶ سالگی ، آنچه مهم است هماهنگ کردن مقدار فلوراید تجویز شده ( خوراکی ) و مقدار فلوئور آب آشامیدنی است.
ذکر این نکته لازم است که اخیرا به علت وجود مقادیری فلوراید در هوا، غذا و نوشابه ها اندازه یا مقدار خوراکی آن را کم کرده اند.
حتی در مورد کودکانی که در موقع مسواک زدن دندانها نمی توانند خمیردندان را از دهان به بیرون بریزند و مقادیری از آن را می خورند هشدار داده اند که از خمیردندانهای بدون فلوراید استفاده کنند.
جوامع دندانپزشکی انگلیس نیز برای مناطقی که آب آشامیدنی آنها کمتر از ۰/۳ میلی گرم در لیتر فلوراید دارند و برای کودکانی که زیاد دچار پوسیدگی می شوند مقدار مصرف فلوراید خوراکی را مطابق جدول شماره ۱ توصیه می کنند.
جدول ۱ :
اگر قرار باشد فلوراید خوراکی تجویز شود معمولا در مناطقی که آب آشامیدنی فاقد آن است توصیه می شود. در مناطقی هم که بیش از ۰/۷ میلی گرم در لیتر فلوراید در آب آشامیدنی است قرصهای خوراکی آن اصلا توصیه نشده است.
در جاهایی که بین ۰/۳ تا ۰/۷ میلی گرم در لیتر فلوراید در آب آشامیدنی است دندانپزشک باید با توجه به شرایط محیط خود مستقلا تصمیم بگیرد.
براساس مطالعات انجام شده :
میزان متوسط فلوراید آب آشامیدنی در شهر مشهد در فصول مختلف ، ۰/PPM3 گزارش شده، در نتیجه برای کودکان ۲-۱۰ سال ۰/۲۵ میلی گرم فلوراید در روز و برای خانواده ها علاوه بر مصرف خمیردندان فلورایددار استفاده از دهانشویه با غلظت ۲%۰/ در هفته و یا ۵%۰/ در هر روز توصیه می گردد.
همچنین میزان فلوراید آب تهران بین ۰/۳ تا ۰/۷ میلی گرم در لیتر گزارش شده است ولی با توجه باینکه در اطراف تهران مخصوصا در شاهین ویلا و شورآباد کهریزک میزان فلوراید آب آشامیدنی زیاد است و فلوئوروزیس مشاهده شده است برای بیماران در تهران قرص فلوراید تجویز نمی گردد. در مورد شهرهای دیگر لازم است از سازمان آب سئوال شود و دندانپزشکان با توجه به میزان فلوراید آن برای تجویز یا عدم تجویز قرص آن تصمیم بگیرند که البته باید توجه شود که آیا در یک شهر همه از یک منبع آب استفاده می کنند یا از منابع مختلف و چشمه های متعدد که در آن صورت باید هر محله و منطقه ای جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.
مصرف قرص فلوراید بستگی به عوامل متعددی همچون سن، بهداشت دهان، میزان پوسیدگیهای موجود در دهان و مقدار فلوراید دریافتی کودک در رژیم غذایی دارد.
قرص فلوراید برای بزرگسالان تجویز نمی شود. اما در کودکان می بایست تحت نظر دندانپزشک و یا پزشک متخصص کودکان باشد. چون تجویز بیش از اندازه موجب بدرنگی و یا ایجاد نقاط رنگی در دندانها می شود. ذکر این نکته لازم است که هر چند وجود فلوراید در آب آشامیدنی بهترین و بیشترین اثر را در پیشگیری از پوسیدگی دندان دارد معذالک مصرف فلوراید خوراکی آن به صورت قرص یا قطره به دلایل مختلف فرهنگی و اجتماعی در امر تامین بهداشت کلی جامعه چندان اصل با ارزش و با اهمیتی نیست اما برای کسانی که در معرض خطر پوسیدگی قرار دارند مصرف خوراکی فلوراید بصورت قرص یا قطره اگر با برنامه منظمی انجام شود شاید اثر مثبت آن قابل ملاحظه باشد.
ضمنا فراموش نشود که اعداد هر جدول و میزان مصرف هر دارو و ماده ای باید برحسب شرایط محیط و برحسب زمان و با توجه به یافته های جدید علمی به طور مرتب مورد بررسی قرار بگیرد. تجویز موضعی این ماده در کودکان بصورت فراورده های متنوع با نظر دندانپزشک و در خانه تحت نظارت والدین بلامانع است. اما به دو نکته مهم باید توجه گردد. اول آنکه باید دقیقا میزان فلوراید هر یک از ترکیبات بوسیله سازمانهای معتبر تعیین و تایید شود و دیگر آنکه در موقع مصرف مخصوصا در کودکان به هیچ وجه بلعیده نشوند و فقط در مدت تعیین شده با دندانها تماس پیدا نماید و سپس به بیرون از دهان ریخته شود.
تاثیر فلوراید در سطوح مختلف دندانی :
تاثیر فلوراید در پیشگیری از پوسیدگی دندان در تمام سطوح یکسان نیست. بیشترین اثر آن در سطوح صاف گونه ای و زبانی در نزدیکی طوق دندانهاست (۸۶% ) و بعد در سطوح طرفی (جانبی ) دندانها ( ۷۳% ) و کمتر از همه در سطح جونده و شیارهای روی دندان است ( حدود ۳۷% )
تحمل جذب فلوراید در سنین مختلف :
در بزرگسالان برای هرکیلو وزن بدن مقدار ۰/۰۵ الی ۰/۰۷ میلی گرم بسیار مناسب است.
در مورد کودکان و نوزادان این میزان افزایش می یابد و بین ۰/۰۱ تا ۰/۱۲۷ میلی گرم برای هر کیلو وزن بدن در نظر گرفته می شود. میزان فلورایدی که از طریق تغذیه به بدن میرسد، در نوزادان بین ۰/۲ میلی گرم تا ۵ میلی گرم و در بالغین افزایش بیش از ۳/۵ میلی گرم فقط در شرائط کاملا استثنائی می تواند وجود داشته باشد. بطور کلی نوزادان و کودکان تحمل بیشتری در جذب فلوراید دارند و بنظر می رسد علت آن رشد سریع و توسعه استخوان بندی آنان باشد.
مراحل موثر بودن فلوراید :
فلوراید در ۳ مرحله از رشد و تکامل دندان می تواند موثر باشد:
مرحله اول : در زمان فورمیشن (تکامل) و اوائل معدنی شدن دندان که یون فلوئور توسط جریان خون محیطی وارد کریستالهای دندان می شود ( برای دندانهای شیری از ۴ ماهگی زندگی جنینی تا اواخر سال اول زندگی و برای دندانهای دائمی از ۱۸ ماهگی تا ۷-۸ سالگی می باشد.
مرحله دوم : دوره قبل از رویش دندانهاست که دندان به جذب یون فلوئور از بافتهای داخلی ادامه داده باعث بوجود آمدن پوششی بر روی مینا می گردد.
مرحله سوم : بعد از رویش دندانهاست که رشد و تکامل دندان در میان بزاق صورت می گیرد ( زمانی که شیوع پوسیدگی بسیار زیاد است )
با توجه باینکه تاج اغلب دندانهای دائمی در زمانی که بچه بمدرسه میآید ( سن حدود ۷ سال ) کاملا شکل گرفته و کلسیفیکاسیون آن نیز خیلی پیش تر شروع می شود پس اگر فلوراید جهت تقویت ساختمان دندانهای دائمی بچه بخواهد تجویز شود، قبل از آن باید باشد. ( در سنین قبل از ورود به دبستان )
در زمان تشکیل دندانها اگر فلوراید کافی در سیستم آب آشامیدنی وجود نداشته باشد دریافت فلوراید کمکی از طریق استفاده از خمیردندانهای حاوی فلوراید و یا فلوراید زنی سطوح دندانها بصورت ژل و دهانشویه و یا مصرف روزانه قرص یا قطره روش بسیار مناسبی جهت تامین فلوراید مورد نیاز است.